Ondankbare radicalen
Star Trek II: The Wrath Of Khan (1982) en het Midden-Oosten

16 juni 2013 · · Analyse

Star Trek II: The Wrath Of Khan

Mijn recensie/ analyse van Star Trek Into Darkness (Abrams, 2013) rondde ik af door te stellen dat de film gelezen kan worden “als een inversie ván, ja bijna een kritiek óp The Wrath Of Khan. Wat oorspronkelijk een wat simplistische verbeelding was van het slepende conflict met het Midden-Oosten ‘als het kwaad, dat is de ander’, is nu een aanvullende nuancering door ook ‘het kwaad in zichzelf’ te onderzoeken.” Bij wijze van vervolg op mijn recensie zal ik me in dit artikel richten op Star Trek II: The Wrath Of Khan (Meyer, 1982) als een sciencefictionfilm met een Midden-Oostensubtekst.

Het idealistische universum van Gene Roddenberry

Star Trek draait niet alleen om exotische buitenaardse levensvormen, kosmische verschijnselen en technologische snufjes. Gene Roddenberry creëerde het format van Star Trek: The Original Series (1966-1969) ook bewust op zo’n manier dat hij en de andere makers voor een breed publiek commentaar konden geven op maatschappelijke en mondiale kwesties – variërend van racisme tot de Koude Oorlog – door deze te vertalen naar een sciencefictionsetting. Neem de aarde en The Federation Of Planets waar zij onderdeel van uitmaakt, en haar ruimtevaartorganisatie Starfleet met ruimteschip de Enterprise. Zij vormen allemaal een sterk utopische afspiegeling van de VS en het Westen met hun liberale waarden van vrijheid, democratie en vooruitgang; bewust sterk geïdealiseerd door de makers om als voorbeeld te dienen voor de kijker. Of neem de Klingons, de aartsvijanden van The Federation, die vaak worden gebruikt als symbool voor de Sovjet-Unie. Dit gebruik van karikaturale metaforen geeft Star Trek een aardige pulpcharme, maar het heeft ook een keerzijde, zoals Rick Worland aanstipt in zijn artikel over de originele serie, Captain Kirk: The Cold Warrior. Want als het idee is dat de serie een ideale versie van de VS en het Westen verbeeldt, dan is er bij het inspelen op kwesties uit de realiteit voor echte zelfkritiek eigenlijk geen ruimte meer. Dit is doorgaans geen probleem, zoals bij de Klingons en de Sovjet-Unie, maar een simplistische, zwart-wit voorstelling van de zaak kan gaan wringen wanneer enige nuance misschien wel op zijn plaats zou zijn.

Space Seed

The Wrath Of Khan is een filmvervolg op de aflevering Space Seed (Daniels, 1967) van de originele serie, waarin de superschurk en Oosterse despoot Khan voor het eerst zijn opwachting maakt. De aflevering draait om een poging van Khan en zijn volgelingen de macht te grijpen aan boord van de Enterprise. Dit lukt, maar wanneer ze uiteindelijk worden overmeesterd, krijgt Khan een keuze voorgelegd door kapitein Kirk: de gebruikelijke gevangenschap óf afdalen naar een nabijgelegen onbewoonde planeet om daar met zijn volgelingen een eigen samenleving te stichten. Hij kiest het laatste.

In Space Seed staat de dualiteit van Khans karakter als verlicht despoot centraal. Om dat te verbeelden, worden in zijn personage twee ‘Aziatische types’ samengevoegd. Enerzijds is Khan een Indiase Sikh, wat zijn bewonderenswaardige kant verbeeldt: hij is enorm charismatisch, nobel, verfijnd. Anderzijds verwijst zijn naam natuurlijk ook naar de historische Mongoolse Dzjengis Khan, de archetype Oosterse despoot en veroveraar: dit verbeeldt Khans verwerpelijke, autoritaire kant en zijn éigen verleden als despoot. Khan wordt in zowel Space Seed als in The Wrath Of Khan gespeeld door de van oorsprong Mexicaanse acteur Ricardo Montalbán. Hierdoor ziet Khan er slechts ‘algemeen Oosters’ uit. Dit wordt nog eens versterkt doordat Khan in een grijs verleden als despoot heeft geheerst over héél het Oosten: van Azië tot het Midden-Oosten, als één geheel. Zo blijkt Khan een flexibel personage te zijn, een multi-inzetbaar Oosters symbool. Deze specifieke combinatie van Oosterse typen in Space Seed kan in The Wrath Of Khan dan ook gemakkelijk plaatsmaken voor Khan als een despotische, hysterische, wraakbeluste radicaal uit het Midden-Oosten.

Bladzijdes: 1 2


Onderwerpen: , , , , , ,


Reageer op dit artikel