Ondankbare radicalen
Star Trek II: The Wrath Of Khan (1982) en het Midden-Oosten

16 juni 2013 · · Analyse

Star Trek II: The Wrath Of Khan

Paradise Lost

In de film wordt Khan geïntroduceerd wanneer voormalig bemanningslid van de Enterprise Chekov en zijn collega voor onderzoek afdalen naar de planeet Ceti VI. Starfleet wil in de nabije toekomst op deze dorre, schijnbaar levenloze woestijnplaneet namelijk een nieuw wonder der technologische vooruitgang testen: The Genesis Device. Dit apparaat kan op grote schaal moleculen herstructureren zodat een kale, levenloze planeet gemakkelijk in een vruchtbare, paradijselijke wereld kan worden veranderd, al meteen vol plantleven en daarmee voedsel. Maar op de planeet aangekomen worden Chekov en zijn partner verrast door Khan en zijn volgelingen, zijn ‘stam’; gehuld in typische, duidelijk Midden-Oosters aandoende, zwarte bedoeïenengewaden doemen zij ineens op uit een zandstorm. Een introductie die de toon zet, een iconisch beeld waarvan een variatie op de originele filmposter is opgenomen.

De woestijnplaneet blijkt niet Ceti VI maar buurplaneet Ceti V te zijn, de planeet waar Khan en zijn volgelingen naartoe gingen aan het einde van Space Seed. Slechts korte tijd nadat zij zich er hadden gevestigd, explodeerde Ceti VI spontaan (?!) waardoor Ceti V in haar baan terecht kwam en veranderde in de “barre zandhoop” die het nu is. Totaal verbitterd door ressentiment geeft Khan onterecht Kírk de schuld van de miserabele toestand waarin hij en zijn volgelingen nu al jaren verkeren. Kirk had namelijk de moeite moeten nemen om nog eens te komen kijken hoe het hem en zijn volgelingen verging en had hen moeten helpen; in plaats daarvan heeft hij hen aan hun lot overgelaten, met de dood van zijn vrouw en veel van zijn volgelingen tot gevolg. In een soort typische martelscène worden Chekov en zijn partner vervolgens door Khan gehersenspoeld, met een parasitair beestje dat naar hun brein kruipt. En zo begint Khan met zijn plan waar de rest van de film om draait: wraak.

Khan en zijn volgelingen kapen het schip van Chekov en zijn Partner, weten uiteindelijk The Genesis Device in handen te krijgen en gaan achter Kirk en de Enterprise aan. De rest van de film laat zich makkelijk raden. Khan wordt door één van zijn volgelingen duidelijk gemaakt dat ze met behulp van de technologie die ze nu hebben, hun kale woestijnplaneet in een vruchtbaar paradijs kunnen veranderen. Maar Khan laat die mogelijkheid aan zich voorbijgaan: in plaats van het logische, rationele te doen voor zichzelf en zijn volgelingen, gaat hij liever ten onder in het nemen van zijn wraak. Uiteindelijk offert Khan The Genesis Device op door deze te gebruiken als een soort enorme atoombom waarmee hij zichzelf en z’n schip opblaast, in de hoop daarmee ook Kirk en de Enterprise te vernietigen. Tevergeefs.

Actie en opera

Als ik naar The Wrath Of Khan kijk zie ik een vermakelijk spektakel dat zich verder laat lezen als een fantasie waarin twee conflicten met elkaar worden verweven; twee conflicten die het collectieve bewustzijn bezighielden in de paar jaar voorafgaand aan het maken van de film. Niet alleen laaide de Koude Oorlog eind jaren zeventig weer in alle hevigheid op, de VS en het Westen zagen zich ook geconfronteerd met een reeks grote gebeurtenissen in het Midden-Oosten, die hun invloed in de regio aantastte. Denk aan een verdere nationale bewustwording in diverse Arabische landen, de daaruit voortkomende oliecrisis die leidde tot een sterke mondiale economische recessie, en de Iraanse revolutie en het gijzelingsdrama.

Nadat het erg trage, quasi-filosofische Star Trek: The Motion Picture (Wise, 1979) als een grote teleurstelling werd ontvangen, werd The Wrath Of Khan bewust opgezet als het tegendeel: als een snelle, spannende actiefilm en, zoals de makers het zelf noemden, een bombastische, melodramatische ‘opera’. Aan de film is inderdaad ook wel af te zien hoe actie en opera met elkaar worden gecombineerd. Zo bevat de film allereerst een simpel maar effectief actieformat: een sciencefictionversie van twee kapiteins – de één goed, de ander slecht – die tegenover elkaar komen te staan, en elkaar met hun eigen ‘onderzeeër’ in een kat-en-muisspel achternazitten terwijl ze elkaar met torpedo’s bestoken (en voor zover dit nog niet aan de Koude Oorlog doet denken, wordt er dus ook nog een ‘atoombom’ ingezet). Vervolgens kan aan dit actieformat natuurlijk perfect een subtekst worden opgehangen die is gebaseerd op binaire opposities, zo moeten de makers hebben gedacht. De film komt namelijk met een subtekst waarbij vrij simplistisch, zwart-wit wordt ingespeeld op Midden-Oostensentimenten. We krijgen een voor de hand liggende dualiteit voorgeschoteld van Kirk versus Khan als een bijbels goed versus kwaad; als de utopische Federation die onbaatzuchtig vooruitgang voor allen nastreeft en een woestijnwereld het paradijs komt brengen, tegenover de Midden-Oosterse Khan die dit ten koste van zijn volgelingen afwijst en zich laat consumeren door misplaatste wraakgevoelens en een wil naar persoonlijke macht. Deze retoriek wordt nog eens voor de kijker verduidelijkt met expliciete verwijzingen naar de Bijbel, Miltons Paradise Lost en Dante’s Inferno en Melville’s Moby Dick. Inderdaad een bombastische ‘opera’.

En zo vind ik The Wrath Of Khan toch wel een wat overgewaardeerde film. Het gaat me er niet om de film weg te zetten als ‘politiek incorrect’ of iets dergelijks. The Wrath Of Khan is gewoon een vermakelijke, redelijk spannende actiefilm. Maar daar gaat het nu juist om. Op zijn beste momenten draait Star Trek, of goede sciencefiction in het algemeen, toch juist om interessante concepten en scherpe maatschappijkritiek. Star Trek Into Darkness wordt inmiddels nog wel eens verweten Star Trek te hebben gedegradeerd tot actie met een simpele inhoud. De ironie is dat dát nu juist een aardige beschrijving is van de film die bij ‘Trekkies’ bekend staat als het beste, meest populaire deel uit de originele reeks.

Bladzijdes: 1 2


Onderwerpen: , , , , , ,


Reageer op dit artikel