Universiteitsverhalen en vergeten helden
Het IDFA volgens Erwan (2)

22 november 2013 · · IDFA 2013 + Kritiek + salonindien.doc

Vandaag in de aanbieding twee Amerikaanse documentaires die nauwelijks verder van elkaar konden liggen. De een is een massief vier uur durend epos over het reilen en zeilen op de Californische universiteit Berkeley en de ander is een historische chronologie van een vergeten muziekstudio in Alabama. Beide films zijn fraaie kijkjes in wat de Verenigde Staten zo magisch maakt, maar leggen wel degelijk ook de sociale problemen bloot.

At Berkeley (Frederick Wiseman, 2013)

Frederick Wiseman is geen kleine jongen in het documentaire-landschap. Hij wordt gezien als een peetvader van cinéma vérité en ondanks dat ik tot vandaag niets van de beste man gezien had, kan je in At Berkeley in ieder geval duidelijk zien dat Wiseman er een geheel eigen stijl op nahoudt. Ben je bij de meeste documentaires een duidelijke opbouw gewend met veelal talking heads en – bijvoorbeeld – muzikale intermezzo’s of achtergrondinformatie kiest Wiseman voor een totaal andere aanpak. At Berkeley is in feite vier uur lang observeren. Wiseman zet zijn camera neer in het klaslokaal, of in het laboratorium, of in een vergaderzaal waar de leiding van Berkeley uitgebreid discussieert over hoe in vredesnaam het niveau zo hoog te houden. Het is een unieke manier van werken en ondanks dat 244 minuten een erg lange zit is – misschien zelfs te lang – werkt het hier en daar hypnotiserend en zit je op andere momenten zeer geboeid te luisteren naar gepassioneerde docenten en ook studenten.

De keuze voor Berkeley is gepast, want het is niet alleen de hoogst scorende Amerikaanse universiteit na koploper Harvard maar het is vooral de hoogst aangeschreven openbare universiteit ter wereld. Vooruit, dat ‘openbare’ moet je met een korrel zout nemen want de jaarlijkse contributie ligt ruim boven de 10.000 Dollar, zeker als je niet uit Californië komt. Toch is Berkeley meer dan de andere topuniversiteiten zeer divers en dat zie je in de film. Berkeley gaat er prat op dat ze studenten aantrekken die niet stinkend rijke ouders hebben, maar uit de middenklasse komen. Het begin van de documentaire is zodoende een groepsdiscussie op hoog niveau over kansen op zowel de arbeidsmarkt als ook op de universiteit. Sowieso leveren de discussies in het klaslokaal de beste momenten op, de lokalen zijn verrassend kleinschalig (zeker als je de eindeloze gebouwen van Berkeley tussendoor ziet) en daardoor ontstaan er overzichtelijke en respectvolle dialogen, alsof het een erecode betreft.

Spontaan ontstaat er toch nog een zekere spanningsboog in At Berkeley zodra er onder studenten protest uitbreekt over het huidige onderwijssysteem. Men wil lagere kosten, of liefst gratis onderwijs. Een onhaalbaar streven natuurlijk en het levert zowaar momenten op dat je sympathie krijgt met de leiding die met improvisaties totale chaos proberen te voorkomen. De overige scènes die het organisatorische niveau belichten zijn een stuk minder, zeker omdat je als kijker ineens heel veel afstand hebt en je soms echt minutenlang naar gortdroge management-praat zit te gluren. Gelukkig is de aandacht voor het ‘echte’ universiteitsleven de duidelijke winnaar en ondanks dat de lengte veel mensen zal afschrikken loont het echt om At Berkeley een dezer dagen een kans te gunnen. Het is een tamelijk unieke documentaire, competent geschoten door een heuse veteraan en zeker (ex-)studenten zullen een warm gevoel aan de film overhouden.
★★★★☆

Muscle Shoals (Greg ‘Freddy’ Camalier, 2013)

Het is altijd prettig om nieuwe ontdekkingen te doen in een veld waar je veel verstand van meent te hebben. Muscle Shoals is een typisch geval van zo’n fijne ontdekking. We schrijven de jaren 60 en terwijl in Alabama de rassensegregatie nog steeds een groot probleem is en zelfs breed wordt geaccepteerd besluit een jonge muziekliefhebber een opnamestudio op te richten in het dorp Muscle Shoals. Rick Hall is zijn naam, FAME zijn studio. Weinig bijzonder vooralsnog, maar hier begint de werkelijk wonderlijke geschiedenis pas. Hall is door de jaren heen verantwoordelijk voor een legendarische verzameling albums en singles. Denk aan Wilson Pickett’s ‘Land of 1.000 Dances’, maar ook Percy Sledge’s ‘When a Man Loves a Woman’ en Aretha Franklin’s ‘R.E.S.P.E.C.T.’ Wereldhits, geproduceerd door een blanke man uit het diepe zuiden en gezongen door zwarte artiesten. Een extra fraai en opzienbarend element is dat de band van deze zangers grotendeels bestaat uit lokale blanke jongens die het voor elkaar hebben gekregen de zwarte en blanke sound te mixen en zo de unieke ‘Muscle Shoals Sound’ introduceren in een studio die – zoals de regisseur zelf zegt – kleurenblind is.

Een interessante wending neemt de film zodra Rick Hall’s band, The Swampers geheten, voor zichzelf besluit te gaan en een paar 100 meter verderop hun eigen studio begint onder leiding van een concurrent van Hall uit New York. De Muscle Shoals Sound breidt zich verder uit, want niemand minder dan The Rolling Stones adoreren het unieke geluid en komen helemaal naar Alabama toe om daar onder meer ‘Wild Horses’ en ‘Brown Sugar’ op te nemen. Ook de Southern Rock kent zijn oorsprong in Muscle Shoals aangezien zowel The Allman Brothers als de kortstondige rock-giganten Lynyrd Skynyrd hun albums hier opnamen. En Jimmy Cliff! Ja, zelfs reggae vindt zijn weg naar de Tennessee River. Het zien en vooral horen van zoveel meesterlijke en gevarieerde muziek is tot daar aan toe, maar het idee dat dit allemaal is ontstaan in een verder volstrekt onbelangrijk dorp in Alabama en vrijwel niemand hier van op de hoogte is doet je perplex staan.

Veel van deze artiesten komen aan het woord en zodoende krijg je echt een fantastisch beeld van hoe het destijds er aan toe moet zijn gegaan met zoveel talenten van zulke ontzettend verschillende achtergronden. Je zou de documentaire kunnen bekritiseren op het feit dat er nauwelijks wordt ingegaan op de rassenproblematiek uit die tijd – zeker in Alabama – maar de actoren zelf lijken in dit specifieke geval hier totaal geen punt van te maken. In de studio is iedereen gelijk en bestaat er niet zoiets als segregatie. Muscle Shoals is een rijk overzicht van een gouden periode in de Amerikaanse populaire muziek, de klassiekers vliegen je om de oren en maakt het tot een waar feest. Of zoals Lynyrd Skynyrd het ooit onvergetelijk neerpende: “Now Muscle Shoals has got the Swampers, and they’ve been known to pick a song or two. Lord they get me off so much. They pick me up when I’m feeling blue, now how about you?”
★★★★½


Onderwerpen: , , , ,


1 Reactie

  1. Kaj van Zoelen

    Niemand ervan op de hoogte? Dacht dat Muscle Shoals algemene kennis was voor mensen met flinke interesse in jaren ’60 soulmuziek. :P


Reageer op dit artikel