Wolf in Schaapskleren Award 2013: Iron Man 3
Waarom Iron Man 3 een van de meest politieke films van het jaar is.

16 december 2013 · · Beschouwing + Indientjes 2013

Iron Man 3

2013 was een jaar van grote verrassingen. Heel veel blockbusters vielen onverwacht bar tegen, terwijl heel veel kleine film opvallend goed waren, en daarom kan het jaar dus met recht fantastisch genoemd worden. Regisseurs die ik goed vind stelden teleur (here’s looking at you, Guillermo Del Toro), terwijl de regisseur van een film die ik hartgrondig haat (Stellet Licht (2007) van Carlos Reygadas) uitkwam met een van de meesterwerken van het jaar (Post Tenebras Lux (2012)). Speciaal voor het ondermijnen van verwachtingen heb ik voor mezelf een nieuwe award uitgeroepen, die ik vanaf nu elk jaar hoop uit te delen: de Wolf in Schaapskleren Award. Oftewel, de Award gaat naar een film die positief compleet anders bleek te zijn dan verwacht. Neem bijvoorbeeld een film waarvan je niets verwachtte, die fantastisch en radicaal vernieuwend bleek te zijn. Of een film die volgens de trailers nogal middle of the road zou zijn, maar die onverwacht politiek subversief is. Of een film die in de markt werd gezet als romantische komedie, maar die een transgressief meesterwerkje bleek te zijn. Voor dit soort onverwachte films is er nu de Wolf in Schaapskleren Award, die ik dit jaar uitreik aan een film die net mijn top 25 niet haalt (zoals ik al zei, het was een fantastisch jaar): Iron Man 3 (2013).

The Mandarin en The Military Entertainment Complex 1: de oorsprong van The Mandarin

Iron Man 3 zag ik in de bios op het moment dat ik mijn masterscriptie aan het schrijven was. Mijn masterscriptie ging over de manier waarop het Amerikaanse Leger propaganda voert via de entertainmentindustrie, en op welke wijze de films van mijn favoriete regisseur Joe Dante deze propaganda van binnen uit ondermijnen. Terzijde, de scriptie valt hier te downloaden. Een van de gebruikte artikelen was “All but War is Simulation” van Timothy Lenoir. In dat artikel word gesteld dat het Amerikaanse leger gesteund word door de Amerikaanse game industrie. Grote computerbedrijven krijgen advies van het leger in ruil voor cutting edge technology en vice versa. Na elf september hielp de gaming industrie het Amerikaanse leger met het bedenken van trainingsscenarios voor soldaten, terwijl het Amerikaanse leger weer tips geeft aan game developers om de games zo realistisch mogelijk te maken. Dit fenomeen, en de samenwerking tussen de entertianmentindustrie en het leger in het algemeen noemt Lenoir het Military-Entertainment-Complex. Mij schetste de verbazing dat toen ik Iron Man 3 in de bioscoop zag ik opeens een film aanschouwde die op briljante wijze verschillende manieren waarop het Amerikaanse leger en de entertainmentindustrie (inclusief de mensen in Hollywood en Sillicon Valley) samenwerken illustreerde.

Mijn scriptie heeft namelijk ook als een van de vele subonderwerpen de manier waarop propaganda tegen de vijanden van Amerika gevoerd wordt via de entertainmentindustrie. Raciale stereotypes worden gebruikt in films en strips om de gewone burger klaar te stomen voor het idee dat de vijand eng en onmenselijk is. Dit gebeurde niet alleen in de tweede wereldoorlog, waarbij de Japanners en Duitsers het moesten ontzien in de Amerikaanse media, maar ook nu nog, in de vele films met bebaarde terroristen uit het middenoosten als schurk. Een van de bekendste exponenten van raciale stereotypering als oorlogspropaganda, die het tot nu toe al jaren overleeft is The Mandarin uit de Iron Man strips. The Mandarin begon als een stereotype Fu Manch-achtige Chinese magiër met schimmige krachten en een nogal stereotyp gelaat. Toen in de koude oorlog het communistische China een geducht tegenstander werd van Amerika werd The Mandarin regelmatig ingezet als de meest geduchte vijand van Iron Man.

The Mandarin en The Military Entertainment Complex 2: ondermijning van propaganda.

In Iron Man 3 is The Mandarin de hoofdschurk. Opvallend genoeg was de Chinese origine van het peronage veranderd in een meer “trendy” Osama Bin Laden-achtige semi-Arabische terrorist. De ene propaganda wordt verruild voor de andere propaganda, dacht ik nog op basis van de trailers. Tot dat ene beruchte moment, waar vele Iron Man fanboys uit hun vel sprongen, maar de mediafilosoof in mij erg vrolijk van werd: The Mandarin bleek een eenvoudige Engelse acteur, ingehuurd door een think tank om een generieke terrorist te spelen.

Deze think tank was onderdeel van computerbedrijf AIM, waarmee de link met het Military Entertainment Complex compleet is. AIM combineert namelijk consumentenproducten op digitaal gebied met het maken van wapens en producten voor militaire doeleinden. De terrorist The Mandarin is eveneens een illustratie van een bende scriptschrijvers en regisseurs die werken aan een wapen (een terrorist) alsof het een entertainmentproduct is, inclusief acteurs, sets en special effects. Propaganda voor militaire doeleinden (een militaire coup van de vice president) met een grote inbreng van entertainmentbedrijven. Opvallend is dat The Mandarin en The Iron Patriot als twee zijden van dezelfde medaille worden gezien: beiden zijn hevig gemarketeerde producten, met een bepaald imago, die gebruikt worden voor (psychologische) oorlogsvoering. Het is niet voor niets dat we The Iron Patriot voor het eerst zien nog geen seconde na de introductiescene van The Mandarin. De harde cut tussen de twee maakt een ding duidelijk: er is nauwelijks verschil.

Iron Man 3.2

Amerikaanse xenofobie in actiefilms

The Mandarin is dus gecrëerd door een think tank, en speelt volgens die think tank diep in op de angsten van de gemiddelde Amerikaan: in dit geval dus moslimterroristen, met grote baarden en kalashnikovs. De Mandarin bevat meer buitenlandse elementen, zoals de oosterse gewaden en de zuid-aziatische tattooages. Het is een vijand gecreeërd om in te spelen op de xenofobie van de “common man” en de trailers leken dit precies te doen. Door de xenofobie te ondermijnen en te erkennen rekent Iron Man 3 niet alleen af met de xenofobische geschiedenis van het personage van The Mandarin maar wijzen ze ook op de trend van Amerikaanse films om (het Oosterse) buitenland te demoniseren in hun schurkenrollen. The Mandarin beroept zichzelf ook op de raciale angsten en xenofobie van Amerika: hij bombardeert de raciaal stereotype Chinese Theatre in Los Angeles, hij ageert tegen gelukskoekjes (een Amerikaanse uitvinding met een xenofoob, exotisch tintje) en ageert tegen de genocide van de Native Americans. De film weet dus donders goed wat de problemen van Hollywood en Amerika in het algemeen zijn, en ondermijnt deze op briljante wijze.

Creatie van de eigen vijand en de huidige Irak-oorlog

De film stelt zelfs dat Amerika in wezen hun eigen vijand crëeert. De genocide van de Indianen riep een bloedbad op, Slavernij een burgeroorlog, en de interventie in Afghanistan ten tijde van het communisme hielp uiteindelijk Bin Laden aan de macht. De interventie in Irak tegenwoordig roept alleen nog maar meer gevoelens van onvrede tegenover Amerika in het midden oosten op. Door de vijand in Iron Man 3 letterlijk een creatie van eigen bodem te laten zijn die al deze raciale connotaties met zich mee brengt wijst Iron Man 3 niet alleen op de problemen van Amerikaanse interventie in het buitenland, maar ook op de wijze waarop Amerika deze interventies glorificeert in hun eigen media, en hun buitenlandse tegenstanders systematisch demoniseert.

Dat de film geen goed woord over heeft voor de oorlogen die Amerika tegenwoordig voert blijkt als de explosies afkomstig zijn van veteranen. Door middel van een science fiction-virus exploderen de veteranen op gezette momenten. Dit virus was oorspronkelijk bedoeld om de ledematen die deze gehandicapte veteranen hebben verloren terug te laten groeien. Oftewel, de crux van de plot, de “terroristische” explosies, komen letterlijk voor uit het trauma van de Irak-oorlog. Deze metafoor van de wonden van vorige oorlogen die zich uitten in geweld in het heden, wordt doorgezet in het personage van Iron Man, die de hele film kampt met posttraumatisch stresssyndroom. Veel hedendaagse actiefilms zijn metaforen voor de Irak-oorlog, maar zelden zijn grote Hollywood-films zo expliciet en kritisch over deze oorlog als Iron Man 3.

Een kapitalistische paradox

Dat de Mandarin eindelijk wordt verslagen door de massaproductie van het wapen dat Iron Man heet is een extra ironische kronkel in deze paradoxale film. Een massa-gemarketeerde terrorist, gepromoot door de entertainmentindustrie, wordt verslagen door een massageproduceerd wapen met een star power. Iron Man 3 is een kritiek op het Military-Entertainment-Complex, een ode aan het Militair-Entertainment-Complex ineen. Zegt Marvel dus eigenlijk dat hun entertainment film afwijkt van de militaire propaganda van Hollywood ondanks de massaproductie van filmische wapens? Dat zij progressieve kapitalisten zijn in een landschap van pattriotistische en reactionaire kapitalisten die zich voordoen als buitenlandse monsters?

Dat de boodschap niet altijd even evident is deert in wezen niet voor deze award, want het blijkt dat het vrij standaard ogende Iron Man 3 in wezen volstrekt unieke aanknopingspunten bevat voor een politieke discussie. Of je nu voor of tegen de Irak-oorlog bent, of je nu voor of tegen de propaganda van het Amerikaanse leger bent, of je nu voor of tegen het Military-Entertainment-Complex bent; in Iron Man 3 is er genoeg materiaal om je in vast te bijten voor een opiniestuk. Wat mij betreft is het passend dat de eerste Wolf in Schaapskleren Award ook gaat naar een film waarin figuurlijk een schaap (Trevor Slattery (Ben Kingsley) de wolfskleren van The Mandarin aanheeft, en een wolf (Adrian Killian (Guy Pearce)) de hele film zich verstopt in een schaapachtig Sillicon Valley-uiterlijk.


Onderwerpen: , , , , , , , ,


1 Reactie

  1. Arjen

    Meen eens, Theo. Ik zag de bui al hangen met de trailers van Iron Man 3, maar de film bleek toch een stuk aardiger in elkaar te zitten. Ik kan me dus wel vinden in je keuze. Terwijl velen de twist maar blasfemie lijken te vinden, vond ik de film daarmee juist pas interessant worden. Hiermee is Iron Man 3 (en deel 1 ook een beetje) wat mij betreft ook de enige beetje inhoudelijk interessante Avenger film. Al die andere Avenger-films lijken toch vooral te willen voorkomen enigszins subversief te zijn en zijn, zoals ik altijd maar zeg, vooral bezig het superheldengenre te castreren. En dat terwijl zelfs Captain America vrij subversieve strips heeft gehad. Beetje jammer.


Reageer op dit artikel