De vijf beste Frankenheimers van de jaren 60
Frankly Frankenheimer (9)

De jaren 60 maand bij Salon Indien was voor mij een enorme aanzet om verder te duiken in het oeuvre van John Frankenheimer. En de jaren 60 zijn toch wel echt zijn artistiek hoogstaande terrein als beginnend doch ontzettend getalenteerde filmmaker. In dit artikel geef ik mijn persoonlijke top vijf van favoriete Frankenheimer films uit het decennium met de belangrijke toevoeging dat ik het verder meesterlijke Seconds (1966) buiten beschouwing laat omdat ik die al voldoende besproken en geprezen heb.

5. Grand Prix (1966)

Grand Prix is een ontzettend vreemde en ergens zelfs frustrerende film. Het is namelijk aan de ene kant en vanuit puur technisch oogpunt bekeken een onmiskenbaar meesterwerk. De racescènes die er voldoende zijn, zijn werkelijk waanzinnig en revolutionair in beeld gebracht. Niet eerder zag de kijker op een dergelijke manier Formule 1 met een keur aan prachtige shot-keuzes: vanuit de lucht wordt de actie gevolgd, we racen met de auto’s mee en er zijn zelfs meerdere intense shots met een camera die op de neus van de bolide is gezet. Maar aan de andere kant is de film met zijn drie uur durende lengte veel te lang en is vooral het melodramatische gehannes tussen de races door weinig boeiend. Toegegeven, Frankenheimer toont ons de pure sport waarbij zelfs sterfgevallen onderdoen aan de prestaties op de weg maar echt betrokken raak je niet.

En toch is Grand Prix zeker de moeite waard. De beroemde acteurs razen langs met internationale namen als James Garner, Toshirô Mifune, Yves Montand, Eva Marie Saint en Jessica Walter (die de meesten vooral zullen kennen van Arrested Development). En het is zoals gezegd een visuele parel waarbij we ook ouderwets racen zien. Niet alleen dat, het is ook echt op locatie gefilmd en zo lijkt het regelmatig met gevaar voor eigen leven. En hoe fantastisch is het om nu eens echt de hoogteverschillen van Spa te zien, de beruchte banking en krankzinnige snelheden van Monza en ons eigen Zandvoort circuit.

4. Seven Days in May (1964)

Een acteur die zeker in het begin van Frankenheimers carrière als een rode draad door het verhaal loopt is Burt Lancaster. Hij speelt de rol van een reactionaire generaal in deze politieke thriller die sowieso tjokvol zit met acteertalent. De generaal bereidt een coup voor die helaas voor hem wordt ontdekt door een van zijn medewerkers, een rol van niemand minder dan Kirk Douglas. Zodra deze dit doorspeelt naar de Amerikaanse president – een van de laatste rollen van Fredric March – ontstaat een gevecht tegen de klok maar vooral voor het voortbestaan van de Verenigde Staten als democratische republiek.

De film is vanuit zichzelf al behoorlijk spannend en sterk opgebouwd, maar het zijn vooral de acteurs die van Seven Days in May een feest maken. Zo is er een langdurige discussie tussen Lancaster en March die verplichte kost zou moeten zijn voor iedere beginnende acteur. En laten we ook vooral niet vergeten dat deze film is gemaakt in een periode dat het land onder hoogspanning stond, zelfs op het randje van nucleaire oorlog. Om op een dergelijk moment met zo’n zelf-kritische thriller te komen getuigt van lef en ook zeker politieke overtuiging.

3. The Manchurian Candidate (1962)

Van alle films die Frankenheimer gemaakt heeft, is waarschijnlijk The Manchurian Candidate zijn meest gelauwerde. En mag het ook alsjeblieft? Dit is een uitstekende thriller die zo uit de hoge hoed van Alfred Hitchcock had kunnen komen, zij het met een duidelijk progressieve politieke agenda. Het gecompliceerde verhaal rondom – wederom – een politieke coup en hersenspoeling wordt razend knap door Frankenheimer uit de doeken gedaan waardoor je echt tot de climax op het puntje van je stoel zit. Het is ook typisch zo’n film die talloze hommages en rip-offs kent zonder dat je het echt door lijkt te hebben. Laat je vooral ook niet vergissen met de tamelijk recente remake die bij lange na het niveau van dit origineel niet haalt.

Zoals gebruikelijk omringt Frankenheimer zich met een selectie aan uitstekende acteurs. Ditmaal Frank Sinatra, Janet Leigh en een fantastisch sinistere Angela Lansbury als de zwarte weduwe van het complot. Maar het is uiteindelijk vooral de klasse die van het verhaal druipt waardoor zelfs de meest vergezochte elementen worden vergeven. John Frankenheimer mag dan in mijn ogen zeker betere films gemaakt hebben, maar The Manchurian Candidate is toch wel zijn meest beroemde.

2. Birdman of Alcatraz (1962)

De film die Frankenheimer op de kaart zette als grote Amerikaanse filmmaker en ook een eerste teken van de ontzettende veelzijdigheid. Wie mijn Frankenheimer-reeks gevolgd heeft weet dat de man perfect in staat was actiefilms te maken, politieke thrillers, horrorfilms en mysteries te regisseren. Birdman of Alcatraz is tegelijkertijd een episch gevangenisdrama gezien de speelduur van zo’n twee en een half uur en toch ook een tamelijke minimalistisch werk. Burt Lancaster steelt de show met de titelrol, de legendarische gevangene Robert Stroud die in zijn latere jaren in Alcatraz de bijnaam kreeg vanwege het houden van vogels in de cel. Het is een zwaar gedramatiseerde kijk op de geschiedenis, maar niettemin een uitermate humanistische en emotionele rit.

John Frankenheimer laat met Birdman of Alcatraz zien waartoe hij technisch in staat is met waanzinnig gecompliceerde shots in de gevangenis en ook de kijker constant in bedwang te houden met een best wel simpel verhaal. Een zeer belangrijke rol is hier uiteraard ook weggelegd voor Burt Lancaster die fenomenaal is en echt een Oscar verdiende die hij overigens niet won (gelukkig had hij die al in de tas voor Elmer Gantry). Het is van alle films die Frankenheimer regisseerde wellicht de meest ingetogen film maar een absoluut meesterwerk en niet alleen binnen het genre van de gevangenisfilm. Of zoals ze het zelf zouden zeggen: a great American film.

1. The Train (1964)

Deze film heeft zeker niet de emotionele verdieping van Birdman of Alcatraz of de politieke aspiraties van Seven Days in May, maar The Train is een ongelooflijk vermakelijke film en toch ook wel eentje die een serieuze noot wil kraken. We schrijven de nadagen van de Tweede Wereldoorlog in Frankrijk en de Nazi’s proberen met de staart tussen de benen terug te keren naar het vaderland. Een obsessieve Duitse kolonel (uitstekend gespeeld door Paul Scofield) is vastbesloten de meest beroemde schilderijen met een trein naar Duitsland te smokkelen en alles moet daarvoor wijken. Gelukkig is daar onze welkome gast Burt Lancaster die in een zeer fysiek veeleisende rol als verzetsstrijder die tegen wil en dank de trein probeert tegen te houden.

De jaren 60 waren bij uitstek een ware schatkamer voor vermakelijke Tweede Wereldoorlog-films, een zo op het eerste oog curieus subgenre. The Train is van al die films de beste die ik ken met een mix van pure verzetsfilm gekoppeld aan een thriller-element waarbij de trein in kwestie het ene na het andere obstakel tegenkomt, sterk in de traditie van Le Salaire de la Peur (1953). Het is ook razend knap door Frankenheimer in beeld gebracht met meerdere briljant opgebouwde spannende scènes en dito shots. Wat ook sterk bijdraagt is dat naast een Amerikaanse filmster als Burt Lancaster de film ook volzit met erkende Franse karakteracteurs als Michel Simon en Albert Rémy.

Maar het is vooral het uitmuntende script wat de film zo bijzonder maakt. De Nazi-kolonel is namelijk niet de standaard ultieme Nazi-slechterik ondanks dat hij totaal geen respect heeft voor mensenlevens. Hij is echter wel zo’n beetje de enige persoon in de hele film die de kunst op waarde weet te schatten en daardoor toch ook opvallend menselijk uit de hoek komt. Aan de andere kant heb je de rol van Lancaster die feitelijk de hele film geen donder om de kunst geeft en tot het eind toe dit volhoudt. Buiten die karaktertrekken om is The Train zoals gezegd een immens vermakelijke, tergend verrassende en hier en daar zelfs oprecht humane en schokkende film. En het is ten slotte bijna onwerkelijk dat John Frankenheimer in een periode van vier jaar in staat was al deze zes benoemde films tot stand wist te brengen, alleen dat feit maakt al hem een van de beste Amerikaanse cineasten.


Onderwerpen: , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , ,


Reageer op dit artikel