Dodenliederen (2): Lament for a Bandit (1964)

18 oktober 2014 · · Salon Mort

Lament for a bandit

In de reeks Dodenliederen bespreek ik vier films met een variatie op dodenliederen in de titel: Requiem, Lament, Elegy, Threnody, Dirge, etc. Dit is bij wijze van experiment om op verschillende antwoorden te komen over hoe de dood tot onderwerp van kunst gemaakt kan worden. Vorige week besprak ik War Requiem en vroeg me af of het mogelijk was een gulden middenweg te vinden tussen twee uiterste mogelijkheden: of de dood in al zijn rauwe pijnlijkheid tonen en het publiek distantiëren; of de symbolische waarde van de dood benadrukken in esthetische vorm, waarbij de realiteit van de dood grotendeels verloren gaat. De film die ik vandaag bespreek, Lament for a Bandit, van Carlos Saura- ook bekend als Llanto Por Un Bandido, of Weeping for a Bandit– kenmerkt zich door de weigering voor één van de twee opties te kiezen. De film benadrukt beide, en zoekt de kracht in het contrast.

Lament for a Bandit leest op papier als een traditionele western, zei het dat deze gesitueerd is in het Spanje van 1830. Hoofdpersoon is bandiet en volksheld Jose Maria, ook bekend als “El Tempranillo”. Het pad dat hij in de film begaat leid hem van kleine schurk tot hoofdrol in een bandietengroep, waarbij hij de leiding overneemt in een gevecht op leven en dood. Zijn nieuwe rol als leider gebruikt hij om de autoriteiten, geleid door Koning Fernando VII, te ondermijnen, wat hem een status als volksheld oplevert. Hij verraadt het volk uiteindelijk, wanneer hij van de koning de kans krijgt tot absolutie, en wordt vermoord door zijn eigen voormalige handlangers. Het is een weinig heroïsch verhaal, waarin de dood onvermijdelijk is, en altijd komt door de handen van je naasten.

Carlos Saura lijkt niet meteen de meest evidente keuze voor dit materiaal, aangezien hij vooral bekend is vanwege zijn films over muziek en dans. Deze speelt echter ook een rol in Lament for a Bandit, en door middel van muziek wijkt de film ook af van het traditionele westernstramien. Carlos Saura laat zich in zijn films vaak leiden door volkscultuur, en in Lament for a Bandit bekritiseert hij deze door het te contrasteren met de rauwe werkelijkheid in het verhaal.

De gebeurtenissen in de film zijn namelijk vaak op gepaste afstand gefilmd, en weinig heroïsch van aard. Wanneer Jose Maria de leiding in de bende overneemt word door een gevecht op leven en dood, is dit gevecht gefilmd op een bewust ontluisterende wijze. In plaats van bombastische heroïek is de wijze waarop de mannen elkaar de hersens inslaan haast knullig te noemen: vermoeid proberen ze de ander te raken, maar ze blijven amper op hun benen. Carlos Saura laat de mannen van een afstand toe kijken, gefilmd in een extreem wide shot, met de gelederen op de voorgrond, en de twee protagonisten en hun gevecht ver op de achtergrond. De knullige actie word voorzien van gitaarmuziek, gespeeld door één van de ondergeschikten, en onderstreept met zijn heroïsche toon juist de slappe realiteit.

Het is een techniek die Carlos Saura vaker gebruikt. Regelmatig komen op de soundtrack traditionele heldenliederen over “El Tempranillo” voor, waarin zijn heldendaden bezongen worden, en zijn nobele inborst. De realiteit is echter altijd contrastrijk. Wanneer Jose Maria moreel op zijn zwakst is word hij door de soundtrack voorgehouden als de eerlijkheid zelve. Wanneer hij op brute en naargeestige wijze huishoud onder de plaatselijk bevolking wordt zijn hulp aan het volk bezongen. En tegen het einde, wanneer Jose Maria een laffe dood sterft, als verrader, word er gezongen over het glorieuze overlijden van Jose Maria, de man die stierf voor zijn volk.

Carlos Saura gaat daarmee kritisch in op de mythe-vorming rondom de dood, waar War Requiem in wezen een exponent van is. De dood word in dodenliederen over mythische figuren neergezet als essentieel voor de glorie van de held; waarin een zelfverloochening schuilt die grenst aan het heilige. Over de doden niets dan goeds heeft een keerzijde: dat de dood zelf een onderdeel word van de beschrijving van het goede. Aan de andere kant heb je ook de afbeelding van de rauwe realiteit van de dood, waarbij het leven van de protagonist het vaak moet afweten tegenover de dood; die sterker op het netvlies blijft gebrand.

Carlos Saura speelt beide partijen tegen elkaar uit. De Lament uit de titel, de epische heldendicht over de daden en de dood van Jose Maria, steken schril af tegen de realiteit, en de realiteit lijkt nog hopelozer en nuttelozer in het licht van de grote leugens van de volksliederen. Door de twee uitersten die ik besprak in mijn artikel over War Requiem met elkaar te verbinden vind Saura niet, zoals ik hoopte, een gulden middenweg, maar maakt hij de kloof nog groter. En juist in deze gigantische grootte van deze kloof vind hij de plek om Lament for a Bandit te situeren. De weigering om mee te gaan in een heroïsch klaaglied, of in een pure tragedie, levert Lament for a Bandit zijn zeggingskracht op. Lament for a Bandit mag als film dan niet de euforie bieden van een heldendicht, of de puurheid van een rauwe en realistische film, maar als intellectuele deconstructie van een genre, en een volkscultuur, werkt de film uitzonderlijk.


Onderwerpen: , , , ,


Reageer op dit artikel