Geen daden maar woorden (1/2)
De intimiteit van de vertelde seksscène

17 november 2014 · · Beschouwing + Salon Erotica

Toen zich aankondigde dat Spike Jonze’s Her (2013) zou draaien om een man die verliefd wordt op een stemmetje, gespeeld door Scarlett Johansson, prikkelde dat bij velen de nieuwsgierigheid. Niet in het minst over de vraag of die liefde geconsumeerd zou worden, en zo ja, hoe. Inderdaad komt het al vroeg in de film zo ver, in een van de scènes die me misschien het meest is bijgebleven. Zien doen we het niet, maar met woorden visualiseert het zich in ons hoofd. Her is niet de enige film die visualisatie achterwege laat, om een seksscène met taal te ‘verbeelden’.

In Her begint de aanloop naar de ‘seksscène’ met een mislukte date van Theodore. Teleurgesteld eindigt de avond alleen op bed, waar het op zijn voorkeuren geprogrammeerde computerstemmetje Samantha een luisterend oor biedt. Na een portie zelfbeklag ontwikkelt het gesprek zich naar een potje troostseks. Gestimuleerd door Samantha die Theodore vraagt hoe hij met haar de liefde zou bedrijven. Langzaam wordt het scherm zwart en horen we hen toewerken naar een climax.

Her is in zijn opzet natuurlijk vrij uitzonderlijk. Vaker is de seksscène-zonder-visualisatie, een vertelling of monoloog. In Persona (1966) bijvoorbeeld vertelt verpleegster Alma de zwijgzame Elisabet over een ontmoeting op het strand met twee jongens. Expliciet verhaalt ze hoe zij en haar vriendin seks met hen hebben, in wat grenst aan een pornografische fantasie.

Veel subtieler is de bekentenis die Alice in Eyes Wide Shut (1999) doet aan haar man William. Ze vertelt hoe ze tijdens een vakantie in de ban raakte van een knappe marineofficier. Zelfs tijdens de seks met William raakte de man geen moment uit haar gedachten. In een film die rijk is aan expliciet naakt, is dit verhaal een sleutelscène. Het is de aanjager van de odyssee die William onderneemt, zijn noties over trouw, mannelijkheid en instincten opnieuw uitvindend.

Drie scènes die visueel kaal, haast saai zijn, maar toch horen tot de voor mij meest memorabele scènes uit die films. De verklaring zou kunnen zijn dat juist de afwezigheid van opsmuk, het volledig leunen op taal, de fantasie stimuleert op een manier die beelden niet doen. Daarbij is deze manier van vertellen vrij ongewoon, een breuk met het clichématige gewoel onder de dekens dat we gewoonlijk opgediend krijgen. Ongetwijfeld grijpt de onorthodoxe aanpak daarmee de aandacht.

Maar toen ik de scènes nog eens terugkeek viel me ook iets anders op. Seks mag dan een favoriet borrelpraatonderwerp zijn, er op een serieuze, integere manier over spreken is nog altijd een taboe. De personages in deze scènes vertellen 1-op-1 over seks, seksuele handelingen en over de gevoelens daarbij. Het is daarmee reflectiever, persoonlijker; we zien meer van de ziel van de personages. In alle drie de scènes drong zich de gedachte aan een biecht aan me op, met een verteller en een luisteraar.

Net als in deze scènes, is er in een biecht ongelijkheid. De verteller stelt zich kwetsbaar op, in zekere zin overgeleverd aan de luisteraar. Het ongemak dat daar bij hoort zie ik het meest terug in Her, wanneer William even van zijn à propos is als Samantha hem vraagt hoe hij de liefde met haar zou bedrijven. Zijn onwennige pogingen tot beschrijving daarvan zijn haast een substituut voor het op seksueel vlak vertrouwd raken met elkaar. En juist dat had visueel, als alle aandacht al snel naar het lichamelijke gaat, moeilijk verbeeld kunnen worden.

Het meest letterlijk een biecht is de scène in Eyes Wide Shut. Hier is het echter de luisteraar (William) die overgeleverd lijkt. Tergend traag vertelt Alice haast sardonisch hoe ze hem geestelijk ontrouw is geweest. Ook over deze scène hangt de breekbaarheid van zich blootgevende personages. Letterlijk zijn ze al halfnaakt, maar, als aankondiging voor de rest van de film, het geestelijk blootgeven (of anders gesteld, het laten varen van façades) doet er in relaties en in seks ook toe. Dat in dit geval William het meest kwetsbaar overkomt, heeft alles te maken met dat hij volledig opgesloten zit in zijn beschaafde zelf, daardoor niet in staat zich te verweren tegen zijn ongeremde vrouw.

Ik denk dan ook dat de kracht van deze drie scènes zit in de alternatieve benadering van seks. Bij conventionele seksscènes in films draait het al snel om de esthetica en de lust. Ondergesneeuwd raakt dat seks vooral ook gaat om de intieme vertrouwelijkheid tussen partners. Die notitie zie ik op alternatieve wijze verbeeld in deze scènes; momenten van intimiteit in verder overvloedig uitwaaierende films.

Volgende week bespreek ik een film die voor seksscènes óók gebruikt maakt van de vertelling, maar dan binnen een radicaal andere context.


Onderwerpen: , , , , , ,


Reageer op dit artikel