Geen daden maar woorden (2/2)
Salò o le 120 giornate di Sodoma (1975)

24 november 2014 · · Niks met Adaptaties + Salon Erotica

Dat woorden een heel andere lading kunnen hebben dan beelden, had Pasolini uitstekend begrepen. In Salò o le 120 giornate di Sodoma serveert hij het ene na het andere ‘erotische’ verhaal, zonder dat met beelden te illustreren. Daarmee blijft hij dicht bij de literaire bron, De Sade’s 120 dagen van Sodom. In dit beruchte werk laven 4 machthebbers zich aan eindeloze verhalen over steeds naargeestiger wordende seksuele uitspattingen. Dit alles ter inspiratie voor de ontberingen waaraan ze een groep maagdelijke jongens en meisjes bloot zullen stellen.

Al in De Sade’s boek is macht het overkoepelende thema. Pasolini heeft die lijn verder doorgetrokken, waarbij er nadrukkelijk een link gelegd wordt naar het fascisme, ook in die jaren nog een sterk aanwezige invloed. Geen macht zonder onderwerping; bij de politiek bevlogen Pasolini betekent dat dat we de slachtoffers kunnen zien als het volk, dat zich gedwee laat overheersen. Het verhaal wil dat de stront die hier en daar verorberd wordt, gezien moet worden als metafoor voor het fast food waarmee we ons gewillig volproppen… Hoe dan ook, de apathische wijze waarop men het leed ondergaat, zal eerder als metafoor dan als psychologisch naturel gezien worden. Dit geldt ook al voor De Sade’s boek, die meer nog het klassieke idee van sadisme verbeeldt; genotsbeleving aan de macht over een ander.

Het zijn de grotere lijnen van beide werken, maar niet de reden dat ik Salò hier van stal haal. Ik moest weer even door de film skippen, om me er van te vergewissen dat er geen flashbacks in de film zitten. Met andere woorden; alle verhalen die voorbij komen, en dat zijn er nogal wat, worden puur verbaal overgebracht. Nu zou het verbeelden van de verhalen Pasolini ook voor behoorlijke praktische problemen hebben gesteld. Al was het maar omdat er geregeld zwaar minderjarige meisjes in figureren.

De betekenis hiervan is toch wel vergaand te noemen. In een film die zeer de grenzen opzoekt, gaat het ook over het verschil tussen woord en beeld. Zowel qua impact als qua vrijheid in gebruik. Ongetwijfeld zullen beelden zoals die van de als honden aangelijnde blote lichamen, of het afknippen van een tong, vele kijkers nog op het netvlies staan. Maar kan iemand iets van de verhalen van signora Vaccari reproduceren? Anders dan bij de filmfragmenten die ik vorige week besprak, lijkt bij Salò het beeld het te winnen van het woord. In de vertellingen kan Pasolini weliswaar veel vrijer grenzen overschrijden, het zijn vooral de beelden die van Salò zo’n problematische film voor vertoning maakten. Men kan het vergelijken wanneer een vertelling de fascisten inspireert tot een uitbeelding, zoals in het geval van de als honden aangelijnde slachtoffers. Hoeveel meer indruk maakt de verbeelding ten opzichte van het verhaal?

Net als de films in de Trilogie van het Leven is ook Salò in wezen een verhalenbundel binnen een raamvertelling. Bekend terrein dus voor Pasolini. Hoe vreemd het ook mag klinken, Salò gaat geregeld over de vertelkunst. Al in het eerste verhaal wordt mevrouw Vaccari onderbroken omdat haar verhaal an sich wel bekoort, maar niet op de juiste wijze wordt voorgedragen. Ze is te grof in de details, vertelt bijvoorbeeld niets over het uiterlijk van de penis in dat verhaal, en zodoende is het onmogelijk opgewonden te raken door haar verhaal. Wat dat betreft gelden ook voor dit ‘genre’ dezelfde wetten van de vertelkunst; de fantasie van de luisteraar optimaal stimuleren.

De uitwerking van het vertelgeweld is tussen De Sade en Pasolini toch subtiel verschillend. De lezer van 120 dagen van Sodom kan haast niet anders dan murw worden van de eindeloze stroom ranzigheid en horreur. Men kan nu eenmaal geen honderden pagina’s lang in continue staat van afschuw lezen, dus onvermijdelijk treedt relativering op. Ongemerkt ga je daarmee steeds meer door de ogen van De Sade kijken, de moraliteit voorbij. Een even boeiend als beangstigend gedachte-experiment. Zulks is onmogelijk bij Pasolini. Misschien omdat een film te kort is om dat effect te kunnen bereiken, maar vooral omdat Pasolini aan de andere kant van het morele spectrum staat dan De Sade. De bedoeling van de film is radicaal anders.

En een derde reden ligt weer besloten in het wezen van film. Pasolini’s beelden laten zich niet makkelijk wegrelativeren. Salò daagt als weinig andere films uit je (moreel) te verhouden tot wat je ziet. Wat is het is het gevoel bij deze film? Ongemak? Zo ja, waar komt dat door? De gruwelijke beelden? Het kijken naar vernedering? Het voyeuristische perspectief dat zo duidelijk in het laatste segment de kijker ‘mededader’ maakt?

Waar je De Sade zonder al teveel moeite in de rol van één van de sadisten kunt zien (hij werd zelf meermaals gevangengezet wegens martelpraktijken), beziet Pasolini het alles met een helicopterview. Niet alleen weigert hij partij te kiezen, zijn blik bereikt een metaniveau waarop Salò óók een film over perceptie is; van film en verhalen, van beelden en woorden.


Onderwerpen: , , ,


Reageer op dit artikel