Herostratus (1967)
BFI Flipside (4)

25 februari 2014 · · De SI-xties + Kritiek

BFI Flipside Herostratus

Herostratus (1967) is een klein meesterwerkje met een saillant, luguber detail rondom de productie. Zowel hoofdrolspeler Michael Gothard, die hier debuteert en later bekend zou worden vanwege zijn schurkenrol in Bondfilm For Your Eyes Only (1981) en zijn bijdrage aan culttitels als Ken Russells The Devils (1971), Tobe Hoopers Lifeforce (1985) en Gordon Hesslers Scream and Scream Again (1970), als regisseur Don Levy, eveneens debutant, pleegden beiden zelfmoord. Extra luguber als je bedenkt dat de plot van Herostratus draait om een kunstenaar die probeert zijn aanstaande zelfmoord te marketen als kunstproject, en die daarbij hulp vraagt van adverteerders en marketeers. Herostratus werd mede geproduceerd door de BBC, en kan niet anders gelezen worden dan een exploratie van de botsingen en raakvlakken tussen kunst, de dood, depressie en de entertainment-industrie; onderwerpen waar zowel Don Levy als Michael Gothard (pijnlijk) veel verstand van hadden.

Michael Gothard speelt Max, een jongeman die zijn geld verdient als dichter, wat experimenteert met kunst en sporadisch contact heeft met enkele buren. Er zit sleur in zijn leven en hij heeft er geen zin meer in. Bij wijze van statement besluit hij zijn suïcidale gedachten om te zetten in een kunstproject, waarbij hij een adverteerder zoekt om promotie te maken voor zijn aanstaande zelfmoord, als zijnde een onderdeel van het kunstzinnig experiment. Maar al snel claimen zowel de adverteerders, het publiek, en een aantal kennissen zijn motieven te kennen, en wordt zijn daad op allerlei manieren geïnterpreteerd die Max moeilijk recht kan zetten. Zijn aanstaande zelfmoord, tot dan toe de enige daad waar hij controle over heeft, en een representatie van ultieme controle, word hem uit handen genomen.

Herostratus kan dus in wezen gezien worden als een metafoor voor het kunstproces en wat er gebeurt met een kunstwerk nadat de kunstenaar het uit handen geeft. Er is geen controle meer over interpretaties, en weinig controle over wat de nieuwe eigenaren, de galeriehouders, de adverteerders, de particulieren, doen met het kunstwerk. De angst dat je pure beweegredenen geperverteerd worden tot een misrepresentatie van je identiteit ligt op de loer, en ligt ten grondslag aan de film. In het beeld zien we dan ook een aantal letterlijke verwijzingen naar de claustrofobische kunst van Francis Bacon, wiens verknipte portretten regelmatig gevangen werden gezet in witomlijnde constructies, als zijnde een representatie van een existentiële angst van de maker. Door letterlijk de schilderijen van Francis Bacon tot leven te brengen krijgen we in Herostratus in inkijkje in de angsten van Max.

De film speelt regelmatig met de innerlijke belevingswereld van de hoofdpersoon. In zijn conversaties met anderen is Max een en al uiterlijk vertoon; arrogant, snobistisch, vol met jeugdige bravoure, maar daarin ook excessief en pompeus. In zijn fantasieën en nachtmerries, die we ook verbeeld zien, leren we een andere Max kennen; een Max die vol met angsten en twijfels zit en die bang is voor onbegrip van zijn omgeving. Het is tekenend dat het moment waarop Max zich innerlijk het meest bloot geeft, hij ook lichamelijk volledig naakt is. In de intimiteit van seks met het meisje op wie hij verliefd is durft Max zich pas te laten zien.

De angsten van Max contrasteren met de advertenties die door de hele film heen zitten; waarvan de meest opvallende er één is waarin een schaarsgeklede en debuterende Helen Mirren met haar pronkende borsten rubberen handschoenen aanprijst. De botsing tussen banale televisiebeelden en het innerlijke tumult word gerepresenteerd door harde cuts. Geluiden knippen abrupt weg, scène springen plots over, jump cuts worden veelvuldig ingezet. Het soort beelden contrasteert ook; met harde knippen tussen representaties van de dood en kunst, tussen advertenties en kunst, en tussen advertenties en lichamelijk verval. Redelijk controversieel is de knip tussen een hippe modeshoot en beelden van slachtoffers van de holocaust, maar het is juist op het gebied van botsingen tussen menselijk leed en uiterlijk vertoon dat de thesis van Herostratus zich afspeelt.

De harde knippen tussen de verschillende stilistische vignettes smelten namelijk langzaam maar zeker samen op thematisch niveau. De grote thematische gemenedeler zit al verscholen in de titel, vernoemd naar de Vroeg-Griekse man Herostratus, die faam zocht door de Tempel van Artemis in Efeze tot de grond toe af proberen te branden. Max zoekt op eenzelfde wijze faam door vernietiging, maar ziet vernietiging en zelfvernieting ook als een kunstzinnig statement, een manier om zichzelf te vereeuwigen en zijn eigen identiteit af te bakenen. Het idee van destructie als een nieuwe vorm van creatie, en van menselijk leed als motor voor kunstzinnige exploratie loopt als rode draad door Herostratus.

De montage van de film sluit stilistisch uiteindelijk ook perfect aan op dit idee: de film botst constant met zichzelf, bestaat uit doorlopende breuklijnen en momenten van zelfvernietiging. Scenes worden afgebroken, en gaan de confrontaties met andere scènes aan. Het ruwe ritme van de film, een vorm van zelfondermijning, verschaft de film uiteindelijk zijn unieke identiteit. Herostratus is een film waarin vorm en inhoud vakkundig met elkaar versmelten, en spijtig genoeg de achtergrondgeschiedenis van de twee belangrijkste drijvende krachten achter de film ook.


Onderwerpen: , , , , , , , , , , ,


Reageer op dit artikel