IDFA 2014 (8): De confrontatie.

28 november 2014 · · Kritiek

The salt of the earth

Op de laatste dag die ik van het IDFA bespreek doe ik dat met twee titels die me onderuit schopten. Het IDFA is een festival vol ellendige onderwerpen, maar deze twee films wisten zo onder mijn huid te kruipen dat ze me niet meer loslieten. En beide films gaan toevalligerwijs, over de confrontatie die nodig is wanneer men geconfronteerd word met de slechtheid van de mens. Hoe houd je hoop in doffe ellende? Wim Wenders en Joshua Oppenheimer zoeken naar antwoorden.

The Salt of the Earth

Wim Wenders’ nieuwste documentaire, The Salt of the Earth (2014), gaat over Sebastião Salgado, een fotograaf met een ijzersterk oog voor compositie, die in prachtig zwart-wit treffende beelden weet te schieten van over de gehele wereld. Hij fotografeerde de brandende oliebronnen in Kuwait, en de vluchtelingen uit Ethiopië. Zijn vaak schrijnende foto’s van menselijk leed snijden door de ziel, en het werd Sebastião Salgado zelf te veel toen hij journalistieke foto’s maakte van de genocide in Rwanda. Verslagen keerde hij terug, en het duurde jaren voor hij zijn trauma’s te boven was.

Het valt te begrijpen bij het zien van The Salt of the Earth, waarbij de beelden van Rwanda absoluut het meest treffend en naargeestig zijn. Ik werd haast fysiek onwel van de toch prachtig gemaakte foto’s, gezien de totale confrontatie met de menselijke aard om kwaad te doen. The Salt of the Earth probeert in een coda uit te leggen hoe Salgado zijn hoop hervond, in natuurfotografie, en het redden van het oerwoud. Helaas weet de hoop niet meer volledig op de kijker overgebracht te worden, bij wie de beelden van Rwanda nog op het netvlies gebrand staan.

Het pleit wel voor de rauwe kracht van Salgado’s fotografie. Ondanks de imbalans tussen hoop en horror, weet Salt of the Earth wel een pleidooi te maken voor de iconische status van Salgado’s werken, en Wenders maakt de uiterst slimme keuze in de docu voornamelijk te vertrouwen op de beelden van Salgado. Slechts een enkele keer zien we beeldopnames van achter de schermen, maar het grootste gedeelte van The Salt of the Earth kijken we naar levensgrote beelden van Salgado’s foto’s.

Het gevaar is dat een film die zo berust op stilstaande beelden een veredelde dia-opname word, maar Wenders vertrouwt op zijn keuze, en maakt slechts minimaal gebruik van dramatische noodgrepen om scènes boeiender te maken: de interessante interviews met Selgado en zijn familie houden de beelden bij elkaar, en de geluidsopnames en muziek die Wenders gebruikt om de foto’s kracht bij te zetten zorgen ervoor dat de kijker nooit het gevoel bekruipt naar een fotoboek te kijken. Wenders houdt zich in, en de ingehoudenheid siert hem. Salgado’s werk is goed genoeg om op eigen benen te staan. Te goed zelfs, want enkele van de foto’s slaan de film toch deels uit lood.

★★★★½

The Look of Silence

The Look of Silence

Ook The Look of Silence (2014) gaat direct de confrontatie aan met pure horror, maar hier blijft de hoop zelfs volledig afwezig. The Look of Silence, van regisseur Joshua Oppenheimer, is de vervolgfilm van zijn eigen The Act of Killing. The Act of Killing, terecht gezien als één van de sterkste docu’s aller tijden, ging in op een grootschalige genocide in Indonesië door de daders te interviewen. In nagebouwde sets liet Oppenheimer de daders hun moorden naspelen in de hoop dat deze langzaam tot inzicht zouden komen. De metatekstuele noodgreep, waarin film een veranderende kracht blijkt te hebben, werkt goed, maar The Look of Silence stapt bewust af van deze filmische kadrering. Hier zijn het namelijk de slachtoffers die een stem krijgen, en de confrontatie aangaan met de daders.

Door fictie geen onderdeel meer te laten zijn van de formule, zijn de statements van The Look of Silence geen statements meer over kunst, maar over de mens zelf. Opticien Adi gaat langs bij de mensen die mede verantwoordelijk zijn voor de dood van zijn broer. Hijzelf werd een aantal jaar na de genocide geboren, maar zijn hele leven staat in het teken van de gruweldaden van de daders, die nog steeds in thuisland ontvangen worden als helden. Adi strijdt in zijn eentje tegen nationale propaganda, die de moord op zijn broer omdraait tot een daad in het landsbelang, en hij steekt zijn nek gevaarlijk ver uit om de onderste steen boven te krijgen. De moed om niet te zwijgen, in een land wat stil is als de dood, blijft bij.

Zo zit The Look of Silence vol met beelden en scènes die zich in het hoofd nestelen, en daar door blijven etteren. Tijdens de confrontatie met de daders horen we de meest gruwelijke dingen, die het verstand te boven gaan. Ongeloof is de kijker ten deel, op momenten dat deze gruweldaden tussen neus en lippen door vermeld worden. Adi, die het zwijgen van een geheel land doorbreekt, lijkt de enige die doorheeft wat de consequenties zijn van datgene wat gezegd wordt. De rest van de mensen in beeld lijken, na jaren zwijgen, niet meer het gewicht van de nu uitgesproken woorden te voelen.

The Look of Silence gaat over de confrontatie met trauma in een land waar dit niet mogelijk is, en dat levert soms ethisch prikkelige scène op. Oppenheimer toont Adi gruwelijke beelden, en neemt hem niet in bescherming. Oppenheimer filmt Adi’s demente vader terwijl deze volledig doordraait onder herinnering aan het leed wat hem en zijn familie is aangedaan. Ook wanneer geïnterviewden vragen om niet meer gefilmd te worden, of om beëindiging van het gesprek, duwt Oppenheimer door. Het zijn heftige confrontaties, met ethische haken en ogen, maar ze zijn ook het kloppend hart van de film. Het doorbreken van het zwijgen is lelijk, naar en soms niet sociaal gewenst. Maar het is nodig, want de huidige situatie is gekmakend. In het geval van Adi’s vader zeer letterlijk. The Look of Silence is rauwer, realistische en eerlijker dan The Act of Killing, tot pijnlijk aan toe. Uiterst onprettig, maar ongekend krachtige cinema.

★★★★★


Onderwerpen: , , , , ,


Reageer op dit artikel