Liefde en Dood: Hiroshima, Mon Amour (1959)

9 oktober 2014 · · Beschouwing + Salon Mort

Liefde en dood; zowel in literatuur als film, misschien wel de meest voorkomende thema’s. Hele genres zijn er op gebaseerd. In deze maand rond het thema ‘de dood’ belicht ik enkele films die op een interessante manier deze twee grote onderwerpen combineren. Toeval of niet, maar de eerste titels die me hierbij te binnen schoten, hebben dezelfde hoofdrolspeelster gemeen: Emmanuelle Riva, in Hiroshima, Mon Amour (1959) en Amour (2012). Hiroshima, Mon Amour won het, na een recentelijk bezoek aan de stad in de titel, van de twee en belandde in de dvd-speler.

Het soms wel als eerste modernistische film benoemde speelfilmdebuut van Alain Resnais heeft nooit echt een blijvende indruk op me kunnen maken. De hermetische structuur en taal maakte het me moeilijk voorbij de prachtige stijl echt geraakt te worden door de film. Een van de eerste dingen die me nu opviel is hoe goed de film de gewaarwording treft van het wandelen door Hiroshima. Inderdaad put je jezelf uit in het aanspreken van het voorstellingsvermogen; wat is hier op 6 augustus 1945 gebeurd, welke onbeschrijfelijke vernietiging liet de atoombom achter? Soms dacht ik er aan te raken, maar veel vaker overviel me het gevoel dat het niet te begrijpen is voor hen die er niet bij waren.

Precies het punt waar de lange beginsequentie om draait, als dezelfde artefacten en beelden voorbij komen die nog altijd te zien zijn in het Peace Memorial Museum. Zij, Française, kan nog zo uitputtend zijn in de opsomming wat ze allemaal gezien heeft, hij, Japanner, antwoordt steevast “je hebt niets gezien.” Het verschil tussen beider ‘herinnering’ aan het oorlogsleed is er daarmee een tussen een rationeel weten (zij, de (Westerse) wereld) en de geleefde ervaring (de overlevenden). Hij trekt zelfs haar emoties in twijfel; “waarom zou je hebben gehuild?”. Resnais reduceert haar beleving van de ramp tot een illusie. Hard, maar niet zonder zelfkritiek, want als haar beeld al een illusie is, wat maakt dat dan van film? Immers, dat is niets anders dan een reproductie die een illusie van authentiek beleefde emoties biedt.

Het vraagstuk hoe dergelijk leed, door individuen beleefd, zich in een collectief geheugen nestelt, vervlecht van begin af aan met een liefdesgeschiedenis die óók eerst en vooral een persoonlijke ervaring is die zich niet 1-op-1 laat veralgemeniseren. Ook hier speelt de herinnering een ambigue rol; zoals vaker in Resnais’ oeuvre presenteert hij dit als een ongrijpbaar, zelfs onbetrouwbaar fenomeen. Als de man haar voorlegt nooit te weten of zij de waarheid spreekt of liegt, is het Resnaisiaans dubbelzinnig dat zij antwoordt: “Beiden.” Haar herinneringen zijn zelfs voor haarzelf niet gebouwd op vaststaande feiten.

De grootste moeilijkheid met deze film heeft er voor mij steeds in gezeten wat we nu met de liefdesgeschiedenis en het cryptische commentaar hierop aan moeten vangen. Het is een geschiedenis rond een foute liefde; zij had een affaire met een Duitser, wat ze na de bevrijding (en zijn dood) duur moest bekopen met een gevangenschap. Niet geheel duidelijk wordt hoe ze hier op terugkijkt; het ene moment lijkt ze de episodes van gevangenschap te willen verdringen, het andere moment zegt ze te sidderen van de gedachte dat de herinnering aan hem vervaagt.

Hoe dan ook, ook hier komt, in het verband van ‘herinneringen’, het begrip ‘illusie’ om de hoek kijken. Eerder in de film merkte zij al op dat ook liefde niet zonder illusies is, “de illusie dat je niet zal vergeten.” Het is een van de vele momenten dat de samenhang tussen de in de titel genoemde onderwerpen benadrukt wordt. Zoekende naar meer parallellen die beide lijntjes bevredigend samen laten komen, triggert me vooral haar reactie op een gegeven moment: hij: “ik heb zin om je te beminnen,” zij: “dat is altijd zo met vluchtige ontmoetingen.” Het is een voorbeeld binnen een aantal momenten die lijken te illustreren dat sterke emoties zich in vluchtigheid voordoen, maar bij een langere tijdsduur af zouden vlakken. Misschien (mede) daarom haar ontwijkgedrag en drang om Hiroshima, en hem, snel te verlaten. Het rijmt in ieder geval met een zelfde soort kijk op hoe het onze emoties bij het leed van Hiroshima zal vergaan. Die zullen volgens haar na verloop van tijd overgaan van aanvankelijke sterke emoties tot onverschilligheid (wat de weg vrij maakt voor herhaling).

Ja, dit is bepaald een ander soort liefdesgeschiedenis dan in, pak hem beet, Het Bombardement (2012). Direct oorlogsleed is weliswaar ver weg, maar misschien maken de trauma’s die resteren de liefdesgeschiedenis wel nog zwartgerander dan we in een conventionele oorlogsfilm ooit zullen zien. De dood hangt als een zwaard van Damokles boven de one-night-stand. Niet als directe dreiging, maar het is wel bepalend in het besef van tijdelijkheid die de film zo’n zware toonzetting geeft.


Onderwerpen: , , , ,


3 Reacties

  1. beavis

    Goed stuk!
    Naast de thema’s van Resnais is hier ook wel duidelijk de taal van Duras een belangrijke factor. Hoewel ze altijd in erg simpel Frans schrijft is haar zoektocht naar dat wat een mens beweegt misschien ook wel hermetisch te noemen. Al leek je er dit keer dus wel degelijk in door te dringen. Herinneringen zijn nooit zo eenduidig, Gevoelens ook niet. En hoe dat in deze film verbeeld wordt maakt het voor mij een uiterst bijzondere en sterke film.
    Het is ook de enige film die ik nu zo snel even kan bedenken over Japan die ook in Japan zelf enige indruk maakte. De invloed op Yoshida is evident. Maar ook het recentere H-story verwijst direct naar de klassieker van Resnais (aanrader als je die nog niet hebt gezien!).

  2. Rik Niks

    Thanks! Je vermelding van Duras is meer dan terecht; tijdens het schrijven schoot het meermaals door mn hoofd dat niet vergeten te noemen…. wat dus toch gebeurd is. Over de gebrekkigheid van herinneringen gesproken…. Toch valt me vooral ook op hoe gelijksoortig het taalgebruik is in vergelijking met bijvoorbeeld Mariënbad, waar Robbe-Grillet het schrijfwerk voor deed. De korte zinnen, de herhalingen, de variaties op zinnen; het zit allemaal haast net zo in Hiroshima, Mon Amour. Van Duras ken ik verder eigenlijk alleen L’Amant, die inderdaad zo gefragmenteerd impressionistisch is als een Resnais-film.

  3. beavis

    van Robbe-Grillet heb ik dan weer nog niets gelezen. Maar beide auteurs zijn dé grote namen uit de Nouveau Roman stroming die eerst via scenario-werk later ook films zijn gaan maken, dus enige overeenkomst in stijl lijkt me niet onverwacht (al zijn het soort films dat ze maken toch wél heel anders :))


Reageer op dit artikel