NFF 2014 (1): Afscheid van Nederland

25 september 2014 · · Filmfestival + NFF 2014

Afscheid van de Maan

Bij een Festival dat volledig om één enkel land draait, de Nederlandse cinema, is het onvermijdelijk dat er vragen komen over nationale identiteit. Wat kenmerkt Nederland? Krijgen we een sterker idee van ons land door onze nationale cinema? Dit festival zullen wel enkele thema’s, die misschien wel door en door Nederlands zijn, veelvuldig terugkeren: zo is er als elk jaar een sterke aandacht voor docu’s en kinderfilms, maar zijn er ook vormexperimenten (Nude Area, Above Us All, After the Tone, SLAAF, 15 Pogingen), een groot scala aan films over Gereformeerde en Katholieke tradities (Zwart Ijs, Dorsvloer vol Confetti, Hemel op Aarde, De Onzichtbare Vriend, Levende Klederdracht), een aantal films over (homo)seksualiteit (69: Liefde Seks Senior, Nude Area, Zomer, Jongens, Supernova), drugscultuur (Gabbers, Slaaf, Hollands Hoop), topsport (The Other Side of the Heart is White, Zombie: the Ressurection of Tim Zom, Nieuwe Helden, Bittersweet, Laatste Ronde, De Superjoden van Ajax, Poetin’s Olympische Droom), de tweede wereldoorlog (Oorlogsgeheimen, De Hemel boven Dresden, Elke dag 4 Mei), ziekte, ouderdom en ethische vraagstukken daaromtrent (Brozer, DementieEnDan, Ne Me Quitte Pas, Nena, Wakker in een Boze Droom, 30 Milligram) en de problemen en zegeningen van de multiculturele samenleving (2/11: Het Spel van de Wolf, De Superjoden van Ajax, Nude Area, Greencard Warriors, Infiltrant, Grenzen, Asielzoeka’s). Maar er zijn soms ook films die hinten naar Nederland als gevoel, zonder in een specifiek thema te hangen. De twee films die ik vandaag bespreek zijn beide films die afscheid nemen van Nederland; of dit Nederland nu een tijdperk of een mentaliteit is, en dit afscheid nu symbolisch of specifiek is.

Afscheid van de Maan (2014)

Afscheid van de Maan is de tweede film van Dick Tuinder, en na het experimentele maar sterke Winterland, een betrekkelijk rustiger en conventioneler film. Het is een coming of age-drama zoals we ze in principe vaker hebben gezien, maar Afscheid van de Maan onderscheidt zich van de vele voorgangers door een sterke persoonlijkheid.

De persoonlijkheid van Afscheid van de Maan is zeer letterlijk, aangezien het een filmisch equivalent is van een sleutelroman; een semi-autobiografie van de jeugd van Tuinder zelf. Ondanks dat het verhaal zelf naar grote waarschijnlijkheid niet heeft plaatsgevonden als in de film, geeft Tuinder wel een scherpe persoonlijke insteek aan de details in de periferie. Veel van de externe details, zoals het gevoel dat de afronding van de maanmissies van de NASA met zich meebrengt. De film is doorspekt met het gevoel van een overgangsperiode, in zowel de maatschappelijke zin, met de naderende kater van het hippie-tijdperk, als in het persoonlijke leven van hoofdpersoon Duch, met de hormonale huishouding van een twaalfjarige.

De bevindingen van Duch voelen zeer persoonlijk, en maken Afscheid van de Maan bij vlagen ongemakkelijk om naar te kijken. Je komt zo dicht in het hoofd van Duch dat het meeleven met zijn ongemakkelijke avances bij de verschillende vrouwen in zijn omgeving, en de stress die het uiteenvallende huwelijk van zijn ouders met zich meebrengt, voelen als intrusies op het personage. Het voelt allemaal uit het leven gegrepen, en de notie dat dit een semi-biografische film is wordt versterkt door het feit dat Tuinder deze film filmde in de flat waar hij zelf opgroeide.

De stijl heeft ook eens sterke persoonlijkheid in de wijze waarop het beeld gevuld word met authentieke details, van de schreeuwerige kleding, tot de kekke behangetjes, tot het bonte servies aan toe. Het oog voor detail was, net als de focus op het persoonlijke en het heelal, al aanwezig in Winterland, maar met deze meer gestroomlijnde vertelling maakt Tuinder zijn reputatie als regisseur volledig waar. Het is een uiterst persoonlijke, nostalgische film, waarin Tuinder afscheid neemt van een tijdperk dat zichzelf ook kenmerkte door afscheid. Het Afscheid van de Maan uit de titel, is het afscheid uit het leven van Duch: van zijn kinderlijke onschuld, van de maanmissies, van het hippie-tijdperk, van het geluk in zijn gezin. Het is ook een afscheid van Dick, aan een tijdperk dat hem, en zijn gehele generatie kenmerkte. Een tijdperk dat ondanks de ongemakkelijke overgangen toch een gevoel van weemoed oproept.

★★★★☆

After the Tone

After the Tone (2014)

Digna’s Sinke’s ijzersterke After the Tone is een vormexperiment dat op papier nogal verkeerd had kunnen uitpakken. De film bestaat volledig uit een jaar aan ingesproken berichten op het antwoordapparaat van een spoorloos verdwenen persoon, begeleid door persoonsloze long shots van de locatie van de beller. In handen van een minder sterk regisseur en scriptschrijver had dit verkeerd kunnen uitpakken en een nogal rigide vingeroefening kunnen zijn, maar Sinke zorgt er met haar sterke acteursregie en strakke composities voor dat de film meesleept.

De mensen die de spoorloos verdwenen Onno opbellen zijn aanvankelijk gepikeerd, en de verschillende uitbarstingen van collega’s en familieleden komen realistisch en uit het leven gegrepen over. Wanneer Onno langer wegblijft maakt het gevoel van woede plaats voor een gevoel van leegte. Men neemt afscheid van Onno, elk op hun eigen manier, en de verslagenheid van de personages is ijzersterk geacteerd. Vooral Olga Zuiderhoek, als de aandoenlijke moeder van Onno, en Dragan Bakema, als de gefrustreerde zakenpartner van Onno, maken indruk.

In deze monologen, van mensen die de leegte in praten om hun gemoed gerust te stellen, raakt Sinke soms erg dicht aan het doorgronden van een typisch Nederlandse omgangscultuur. Vooral de reacties van Onno’s moeder zijn oerhollands, en in kleine externe details in de dialoog, schets Sinke een sterk beeld van Nederlandse zuinigheid, de vergadercultuur, de beklemmende bureaucratie, verjaardagsetiquette, familieperikelen, Nederlandse tradities en generatieverschillen. Het oor van Sinke, en co-schrijver Henk Burger, voor Nederlandse wissewasjes en kneuterigheid is subliem.

Sinke vergezelt deze dialoog met beelden die zo mogelijk nog meer raken aan de Nederlanse geest. Veel wolkenluchten en waterpartijen, weids uitgestrekte polders, betonnen nieuwbouw, glazen kantoorpanden en statige grachtengordels. De beelden zijn leeg en groots, gevrijwaard van mensen, maar vol met menselijke invloeden. In beeld en woord schetst Sinke een strak beeld van Nederland, vol mogelijkheden maar ook hol en claustrofobisch, en de vraag reist steeds meer of Adriaan spoorloos is verdwenen zonder eigen inbreng, of dat hij moedwillig afscheid heeft genomen van de rigide cultuur in Nederland. Door de grote leegte van het hoofdpersonage te vullen met mensen met een gemis raakt Sinke aan de ziel van Holland; een land in een crisis en met mensen die de leegte probeer te vullen door zoveel mogelijk over regels te lullen.

★★★★½


Onderwerpen: , , , , , , , , ,


Reageer op dit artikel