Ode aan de underdogs
Het IFFR 2014 volgens Theo (4)

28 januari 2014 · · Filmfestival + IFFR 2014

Metalhead

Het mooie aan een groot aantal films van het festival, is dat ze personages centraal stellen die je niet vaak in de multiplexen of commerciëel aangelegde filmhuizen zult zien. Personages die zeer scherpe of duistere kanten hebben, of die behoren tot subculturen die geen gemeengoed zijn. Vandaag bespreek ik twee films over personages die hun duistere kant omarmen: Metalhead (2013) gaat over een meisje die geobsedeerd raakt door duistere onderwerpen en heavy metal na de dood van haar broer, en Caníbal (2013) toont het routineuze sleur van het leven van een kannibalistische kleermaker.

Metalhead

Ragnar Bragason’s Metalhead is een klein meesterwerkje. Zoals vrijwel elke festivalfilm duurt hij een kwartier te lang, een euvel dat op vrijwel elk festival op lijkt te duiken. Maar verder begaat de filmmaker geen enkele misstap. Sterker nog, de zelfverzekerdheid waar het verhaal mee verteld wordt is lovenswaardig, zeker gezien de vele valkuilen op de weg naar het bijzonder einde.

Metalhead gaat over de jonge Ijslandse Hera, die op 10-jarige leeftijd haar puberbroer op zeer plastische wijze ziet verongelukken. De kijker deelt het trauma, en de heftigheid van het ongeluk verklaart de reacties van de personages. Hera stort zich op de metalcollectie van haar broer en verandert in een recalcitrante puber die haar ouders het bloed onder de nagels vandaan haalt. Vader klapt dicht en vervreemdt van zijn vrouw, en moeder vertoont obsessief compulsief gedrag en verandert in een zombie tijdens de huishoudelijke taken. De enige manier voor Hera om tot haar ouders door te dringen, en haar verdriet van zich af te schuiven is in haar destructieve gedrag, dat erger dreigt te worden wanneer een nieuwe priester naar het dorp komt.

Maar Metalhead zou Metalhead niet zijn als de verwachtingen ondermijnd zouden worden. De echte kracht van Metal is tegen de gevestigde orde inzwemmen, en een podium bieden aan ideeën en personen die normaal geen plek in de spotlights krijgen. In Metalhead uit zich dat in de totale nuance die opgezocht wordt. Geen enkel personage is slecht, en elk persoon heeft minder goede en goede kanten. Er is geen badguy. Hera’s gedrag wordt compleet begrijpelijk gemaakt, en waar het gevaar dreigt dat de film tegen het einde lijkt te zeggen dat Hera haar wilde haren kwijt moet raken, blijkt regisseur Bragason ook hier weer op een intelligente en slimme wijze de verwachtingen van het publiek te ondermijnen.

In plaats van zelf in valkuilen te vallen, met situaties die al snel erg clichématig zouden kunnen worden, zet Bragason valkuilen voor het publiek. Regelmatig hebben we al oordelen klaar over personages. De priester zal wel fout zijn. De ouders zullen Hera het huis wel uitschoppen. Hera zal wel alles aan zichzelf moeten veranderen volgens de norm van het dorp. Het dorp zal wel weinig begripvol zijn. Geen van deze dingen blijkt (volledig) waar, en elk moment dat het publiek verwacht dat de film in een clichematige modus zal belanden stuurt Bragason de film volledig de andere kant op.

Het mooie is dat vrijwel elk belangrijk personage naast Hera zijn eigen conflicten en motivaties meekrijgt, en die nuance er voor zorgt dat niet alleen de metal-liefhebbende underdog wordt begrepen, maar ook de conservatieve dorpelingen. Alle belangrijke personages krijgen een verhaallijn mee met een eigen spanningsboog, en niet alleen Hera ontwikkelt zich gedurende de speelfilm op onverwachte wijzen, ook haar ouders blijken volledig uitgevleesde personages.

Een andere geleidelijke verschuiving die nauwelijks merkbaar is voor de kijker is de wisseling in toon. Zonder dat de kijker het door heeft verandert de film van een zeer tragisch en naargeestig drama over een rauwproces in een feelgoodfilm over begrip en onbegrip, en hoe makkelijk het laatste in het eerste te veranderen valt. De positieve noot waarmee de film eindigt voelt nergens vals aan, en zelfs opvallend realistisch.

Dat de film het lef heeft metal op een eerlijke wijze neer te zetten, voorbij de stereotypes van depressieve en destructieve muziek, maar ook de zachtaardige, eerlijke en cathartiscche kant te benadrukken is te loven. Dat geen van de personages verwordt tot de makkelijke clichès die ze hadden kunnen zijn is bewonderenswaardig. Een film die hart heeft voor de metalhead én de conservatieve christenen, zonder deze onnodig tegen elkaar uit te spelen: dat is pas metal!
★★★★½

Canibal

Caníbal

Het Spaanse Caníbal is een interessante mix tussen een trage, hypnotische arthouse-film vol bezinning, en een pulpy horrorfilm over het monster uit één van de meest exploitatieve subgenres: de kannibalenfilm. Het huwelijk tussen een subtiel, perfect uitgekiend uiterlijk, en een duistere, meer sensationalistische onderlaag, is niet alleen de film eigen, maar kan ook slaan op het hoofdpersonage.

Carlos is namelijk een keurig uitziende kleermaker, met een pak dat hem als gegoten zit, en een zorgvuldig bijgehouden baard. Wanneer hij niet op uiterst precieze wijze pakken in elkaar zet, bereid hij wel op een even aandachtige wijze zijn avondmaaltijd. Hij is een man van gewoontes, die netjes zijn dagelijkse dingen doet, al bestaan zijn avondmaaltijden uit mensenvlees, die hij al even aandachtig bij elkaar vergaard, door perfect uitgekiende moorden. Maar dan komt er een buurvrouw, die bij hem gevoelens opwekt die ervoor zorgen dat hij langzaam zijn grip verliest op zijn routineuze leven.

Caníbal is even beheerst als de hoofdpersoon, maar laat hier en daar het masker vallen en toont dan zijn tanden. Dat is te zien in het briljante openingshot, dat het beste beschreven kan worden als de kruising tussen een film van James Benning en een film van David Fincher. We zien minutenlang, in een extreem long shot, een tankstation, waar twee mensen heen en weer lopen bij hun auto, wat roken, benzine in hun auto gieten, zoeken naar een plek om te betalen, en vervolgens wegrijden, daarbij uiteindelijk vrij dicht de camera benaderend. Dan verandert het kunstzinnig voyeurisme van een James Benning in het exploitatieve voyeurisme van een Fincher, of een Hitchcock of een DePalma. Een autoruit wordt dichtgedraaid, en het blijkt dat het shot gefilmd was vanuit de auto van het titelfiguur die, nog steeds in dezelfde take, de achtervolging op zijn prooien inzet.

Dit soort verschuivingen van betekenis en stijl doet Caníbal vaker met verve. Zo weet de film kannibalisme overtuigend neer te zetten als een manier van leven met een volstrekt eigen logica. Voor Carlos blijkt kannibalisme een manier om dichter bij zijn slachtoffers te komen, en blijkt kannibalisme de meest intieme verbintenis mogelijk. Kannibalisme als vervanging van seks, wat ervoor zorgt dat de filmmaker het exploitaiteve element terug kan schroeven, zonder daarbij de naargeestigheid te verliezen. Ook mooi is de, wel vaker gemaakte, link tussen Katholicisme en kannibalisme, waarbij het eten van de hostie in wezen ook een rituele vorm van kannibalisme is. Ook Carlos gebruikt kannibalisme op rituele wijze, waarbij hij het ziet als een vorm van resurrectie, het voort laten leven van andermans dode lichaam in hemzelf.

De resurrectie wordt verder doorgezet als de zus van een van zijn slachtoffers opeens opduikt. Dezelfde actrice, maar nu met bruin haar, in plaats van blond. De link met Alfred Hitchcock’s Vertigo (1958) is snel gemaakt. De link met Hitchcocks Psycho (1960) trouwens ook, omdat ook hier een personage onverwacht snel verdwijnt, en we worden gevraagd mee te gaan in het dagelijkse leven van een moordenaar. Hoewel de film nooit de hoogten van de meester weet te bereiken, is het een mooie ode aan zijn werk, waarbij de film enerzijds de naargeestige toon van Hitchcock explicieter maakt, en aan de andere kant de kunstzinnige elementen van Hitchcock’s werk extra op scherp zet. Een film, die met zijn nogal unieke mix van invloeden, die gaan van thrillermeesters naar meer contemplatieve Aziatische en Europese cinema, eigenlijk alleen op een festival als Rotterdam getoond zal worden, maar die zeker de moeite van het opzoeken waard is.
★★★★☆


Onderwerpen: , , , , , , , ,


Reageer op dit artikel