Speed (1994)

14 juni 2014 · · Actie! + Kritiek

Speed

Essentieel voor een actiefilm is een zekere snelheid. Het plot moet voortgestuwd worden en vaak is er een deadline waarbinnen een bepaalde actie uitgevoerd moet worden. Regels zijn van belang binnen een actie-universum: voer je niet de juiste actie binnen de juiste tijd af, dan kan dat je fataal zijn. Dé actiefilm die het belang van het navolgen van regels én het belang van snelheid benadrukt als geen andere actiefilm is uiteraard Speed. De kracht van Speed zit in het high concept, het plot dat binnen één minuut samen te vatten valt: er is een bom op een bus, midden in druk Los Angeles, en deze ontploft wanneer de bus minder dan 50 mijl per uur rijdt. Te rustig aan, en je bent dood.

Het is een scenario dat drijft op de adrenaline van de protagonisten, maar Speed had niet gewerkt als er geen goed script aanwezig was geweest. De kracht van Speed zit hem niet alleen in de logline, maar ook in de manier waarop scriptschrijver Graham Yost (en een “uncredited” Joss Whedon), en regisseur Jan de Bont, het concept uitbuiten voor verschillende vormen van spanning. Speed draait namelijk niet alleen om snelheid, en de suspense dat de bom elk moment kan ontploffen, maar haalt ook het meeste uit het gegeven op andere punten.

Wat voor een actiefilm als deze namelijk funest kan zijn is het verlies van stuwkracht. Een dood moment in de film als deze is namelijk net zo gevaarlijk als een bom onder een bus. Speed houdt het spannend door telkens nieuwe obstakels op het pad van de protagonist te gooien. Wat bijvoorbeeld erg effectief werkt is dat alle mensen op de bus reageren als echte mensen: gestresst, paniekerig, ongehoorzaam. Het conflict dat hier uit ontstaat zorgt ervoor dat protagonist Jack Traven (Keanu Reeves) niet alleen zijn hoofd cool moet houden onder stress, maar ook zijn sociale skills in moet zetten om opstandige buspassagiers onder toom te houden. Spaken in het wiel zoals een doodbloedende buschaffeur komen dus niet compleet uit de lucht vallen, maar zijn de gevolgen van eerder gemaakte keuzes en acties van de personages.

Elke keer dat Jack Traven met een oplossing komt om zich uit de put te werken doemt er een nieuw probleem op, afkomstig uit de oplossing voor het vorige probleem. Als één film het spreekwoord “van de regen in de drup” symboliseert, dan is het Speed. Een recentere film in deze traditie, als Gravity, is overduidelijk schatplichtig aan Speed, alleen al in de casting van Sandra Bullock. Zij is fantastisch als standin-chaffeur Annie, en het is logisch dat deze film haar carrière lanceerde én staande hield, zelfs na minder goed gekozen klussen. Speed is een masterclass in het organisch opwerpen van problemen die door de protagonist opgelost dient te worden, en is zeker in het gedeelte in de bus één van de beste actiefilms aller tijden.

Meer commentaar is er op de proloog en de epiloog. De film begint met een lange scène waarin een lift dreigt te ontploffen en eindigt met een vergelijkbare scène in de metrotunnels van Los Angeles. Zeker de coda voelt aan als het uitsmeren van het script, maar kent nog genoeg plotlijntjes die netjes worden afgewerkt. De kritiek op de beginscène is wat mij betreft niet terecht: alle belangrijke informatie die Jack nodig heeft om bommenlegger Howard Payne (Dennis Hopper) te slim af te zijn, is op zeer subtiele wijze verweven in een enerverende actiescène. Verschillende van de dialogen wijzen vooruit naar latere obstakels en oplossingen: het feit dat Howard Payne gebruik maakt van camera’s en audioapparatuur wordt al voorschaduwd wanneer hij een oneliner overneemt van Jack’s collega Harry (Jeff Daniels): “popquiz hotshot”. De dialoog over gijzeling verwijst vooruit naar de coda, en geeft aan wat er veranderd is binnen de levensvisie van Jack Traven. En de oneliner over de gift van een gouden horloge bij het pensioen geeft Jack en Harry voldoende informatie om de identiteit van Howard Payne te achterhalen wanneer dit nodig is. Dat Speed op zo’n subtiele wijze het script doorspekt met vooruitwijzingen, zonder dat de film op enig moment stuwkracht verliest, geeft aan hoe sterk de film in elkaar zit. Dat Jan de Bont het succes van Speed nooit heeft kunnen evenaren, geeft al aan hoe belangrijk een goed script voor een goede actiefilm kan zijn: een adequate maar onopvallende regisseur als Jan de Bont kan een meesterwerk maken, als de actie op het papier al goed zit. Een meesterlijke actiefilm zit hem dus niet alleen in het beeld, het zit hem ook al in de woorden.


Onderwerpen: , , , , , , , ,


1 Reactie

  1. Kaj van Zoelen

    Ha, dit is voor mij nou echt jeugdsentiment. Eerst op video een keer, en daarna elke keer als ‘ie op TV kwam vaste prik. Dat terugkerende deuntje op de soundtrack, heerlijk opzwepend. Dat hield ook de spanning vast in die tijd, die adrenaline pompende jaren ’90 soundtrack.

    Maar behalve het basisgegeven heb ik nog nooit zo nagedacht over het script, zeker niet op tien jarige leeftijd, en nou zal ik ‘m toch al meer dan vijftien jaar niet meer gezien hebben, dus leuk om dat perspectief eens te lezen.


Reageer op dit artikel