The Virgin Spring (1960) en Hour of the Wolf (1968)
Genrecinema volgens Ingmar Bergman

9 februari 2014 · · De SI-xties

Ingmar Bergman. Een naam die vaak in een adem wordt genoemd met de grootste filmmakers ooit. Een regisseur die het best herinnerd zal worden om existentiële drama’s als The Seventh Seal (1957), Persona (1966) en Fanny and Alexander (1982). Veelal geassocieerd met pure Europese intellectuele kunstcinema heeft Bergman toch ook twee films in de jaren 60 geregisseerd die onlosmakelijk verbonden zijn met genrecinema, in het bijzonder horror en exploitatie. In dit artikel bespreek ik deze twee films en wat de invloed er van is geweest op latere films en filmmakers.

The Virgin Spring is een klassiek wraakverhaal dat Bergman naar goed gebruik mixt met morele vragen over onder meer gerechtigheid en religie. De jonge Karin, een even verwend als ook onschuldig meisje, gaat met haar zwangere hulp te paard naar de plaatselijke kerk. Eenmaal gesepareerd van haar hulp stuit ze in het bos op twee ongure types en een jongen waarna Karin de drie uitnodigt voor de lunch. Al gauw worden de twee volwassen kerels handtastelijk en verkrachten ze Karin om haar hierna te vermoorden, dit alles terwijl de jongen het allemaal gadeslaat. De drie zoeken vervolgens onderdak bij een welgesteld koppel, niet wetende dat dit de ouders van Karin zijn. Zodra vader en moeder erachter komen dat de mannen verantwoordelijk zijn voor Karins verdwijning en noodlot gaat de vader (gespeeld door Max von Sydow) over tot een bloederige wraakexercitie.

Als op zichzelf staande film is The Virgin Spring een visueel kunstwerk. Je zou het bijna vergeten gezien de ellende van het verhaal, maar de film is werkelijk prachtig geschoten met veel fraaie shots van de bosrijke omgeving. Zelfs tijdens de beruchte verkrachting en moord ziet de film er nog steeds schijnend uit, al was het maar omdat de scène midden op een zonnige dag plaatsheeft. Pas in het tweede deel van The Virgin Spring wordt de film echt duister met veel close-ups en claustrofobische shots van het huis van Karins ouders. Het is zeker tijdens de tweede helft interessant dat Bergman de kijker niet een mening opdringt of met een vermanend vingertje wijst. Het is aan de kijker zelf om te beslissen of de acties van de ouders (en zeker de vader) te billijken valt. De krachtige epiloog draagt extra bij aan de ambigu houding van Bergman zodra de diepgelovige vader zijn god aanspreekt en openlijk afvraagt hoe het toch kan dat zo’n vredelievende macht zoveel narigheid toestaat.

De invloed van The Virgin Spring valt niet te onderschatten. De film is de blauwdruk voor zeer veel exploiterende (horror) films van de jaren 70, het meest in het oog springende voorbeeld is de feitelijke remake van het verhaal met Wes Cravens exploitatieklassieker The Last House on the Left (1972). Craven buit het geweld uiteraard uit en is ook stukken cynischer dan Bergman, een van de redenen waarom Cravens film nog vele malen meer omstreden is dan het origineel. En daar hield het niet op, nog brutere films als I Spit on Your Grave (1978) werden uitgebracht. Films die nog eindelozer de focus legden op de verkrachting van een weerloze jonge vrouw en alle subtiele subtekst van The Virgin Spring ontbeerden. In mindere mate zou je ook sterk kunnen beargumenteren dat wraakfilms als Straw Dogs (1971) of Death Wish (1974) en diens talloze aftakkingen niet gemaakt hadden kunnen zijn zonder Bergmans film. Ook in deze films staat de uiteindelijke worsteling van een ‘goede’ man centraal al is de uitwerking wel totaal anders (creatieve zelfverdediging in Straw Dogs en zwart-komische stadswestern in Death Wish).

Had The Virgin Spring nog de idyllische shots en een bijna sprookjes-achtige aanpak, in 1968 regisseerde Bergman zijn enige echte pure horrorfilm met Hour of the Wolf. Vanaf het eerste shot wordt duidelijk dat deze film ook maar enige hoop uit de weg zal gaan. Wat de kijker voorgeschoteld krijgt is een combinatie van het relaas van Alma (Liv Ullmann) en het dagboek van Johan (wederom Max von Sydow). Met behulp van uitgebreide flashbacks zien we hoe Johan langzaamaan gek wordt op een eiland waar de twee naar verhuisd zijn, gedaan om zo Johans schilderkunst creatieve uiting te geven. We weten inmiddels uit Alma’s introductie dat Johan spoorloos verdwenen is en alles wat volgt is een mogelijke verklaring van diens verdwijning.

Hour of the Wolf verwijst letterlijk naar een tijdstip waar de ergste nachtmerries plaatsvinden en dat is precies wat Bergman de kijker biedt. Net als The Virgin Spring bestaat ook Hour of the Wolf uit grofweg twee delen, laatstgenoemde film kent zelfs een titelkaart halverwege die de scheiding duidelijk aangeeft. De eerste helft is vooral erg mysterieus aangezien Alma en Johan – los van elkaar – curieuze ontmoetingen hebben met mogelijke eilandbewoners uitmondend in een bijna surrealistisch etentje op het kasteel van de eilandeigenaar. In een wonderlijke scène met een poppenspel refereert Bergman expliciet naar Mozarts Toverfluit en het is zeer apart dat deze intens donkere film verwijst naar wat wellicht Bergmans meest lichte film is, namelijk de vrolijke adaptatie van Mozarts beroemde opera uit 1975.

De tweede helft van Hour of the Wolf is wanneer de film echt een radicale horror-invalshoek inneemt. Via intense flashbacks in flashbacks passeren gruwelijke verhalen de revue, onder meer een al dan niet waar gebeurde moord op een kind uitgevoerd door Johan. Het laatste half uur besteedt de film aan een opeenvolging van groteske en angstaanjagende gebeurtenissen in het kasteel met meerdere shots die op je netvlies blijven steken en het eindigt net als dat de film begon, namelijk met Alma die regelrecht de camera inkijkt en vertelt over de verdwijning van Johan.

In tegenstelling tot The Virgin Spring is de invloed van Hour of the Wolf minder overduidelijk, maar je kan toch echt niet aan de indruk onttrekken dat Stephen King en later Stanley Kubrick flinke inspiratie hebben geput uit de film met het creëren van The Shining waarbij ik vooral kijk naar Kubricks adaptatie uit 1980. Ga maar na, beide films vertellen het noodlottige verhaal van een man die zijn geliefde(n) meesleurt naar een afgelegen locatie om daar artistieke inspiratie op te doen. En beide malen wordt de man knettergek met gewelddadige gevolgen en kent hij een mogelijk pikzwart verleden waarin hij een kind heeft aangevallen. Ook de vele mysterieuze ontmoetingen met al dan niet levende mensen is een duidelijke link tussen de twee horrorfilms. Hoe ver je ook wilt gaan met de vergelijkingen en invloeden van Ingmar Bergman op de horror cinema, beide films tonen niet alleen hoe sterk zijn stijl zich leent voor het genre maar ook wat een grote regisseur Bergman was. Daar heb je bij het zien van The Virgin Spring en Hour of the Wolf echt niet de filmische erfenis voor nodig.


Onderwerpen: , , , , , , , , , , , , , ,


Reageer op dit artikel