Masaan (2015)
Ontkiemende maatschappijkritiek

5 augustus 2015 · · Kritiek + Première + Salon India

Hoe maak je voor eigen land een toegankelijke drama met een romantische inslag, die tegelijk artistiek onderscheidend genoeg is om voor het meest prestigieuze filmfestival ter wereld geselecteerd te worden (Cannes), maar ook maatschappelijk de nodige kritiek ventileert zonder de instanties te veel voor het hoofd te stoten? Masaan, dat zich afspeelt in de oude rivierstad Benares, gelegen aan de onmenselijk mooie Ganges, vertrekt vanuit vijf personages, die allen vastzitten in een moreel keurslijf dat hen belemmert vrij te handelen. Liefdesverklaringen, politiecorruptie, klassen- en kastenverschillen, patriarchale onderdrukking en religieuze tradities: ze komen alle aan bod en schetsen hiermee een interessant portret van hedendaags India.

Rik schreef afgelopen weken al een viertal artikelen over de moderne Indiase film en je kunt je afvragen of ook Masaan niet in eerste instantie gemaakt is voor de middenklasse van welgestelde jongeren. Het is daarom niet verwonderlijk dat drie van de vijf hoofdrollen door twintigers worden vertolkt die op het punt staan hun seksuele verlangens te ontplooien en te kiezen voor een carrière of studie in een grote stad. Dat dit niet makkelijk zal gaan is inherent aan het melodrama, dat moedwillig maatschappelijk onrecht en persoonlijk noodlot op ieders pad werpt.

De gevoelige Deepak wordt tegen beter weten in verliefd op een meisje van een hogere kaste. De intelligente Devi wordt door de politie zwartgemaakt en via haar vader gechanteerd, nadat ze betrapt is met een jongen in bed. Haar vader, die een marktkraampje heeft, onderhoudt ondertussen Jhonta, een wees die hij gebruikt om geld bij elkaar te sprokkelen om de corrupte politiechef af te betalen.

De twee grote taboes die worden aangehaald zijn de klassen- of kastenverschillen en het diep gewortelde seksisme. Deepak, die zich manmoedig vanonder de eerste probeert uit te werken, en Devi, die worstelt met de oneerlijke gevolgen van de patriarchale misbruik van de macht, zijn samen als twee, woelige rivieren die uiteindelijk in een grotere raamvertelling uitmonden. Het is niet verrassend dat Masaan met een sterke notie van hoop eindigt, want dat is bij uitstek waar de nieuwe generatie Indiase jongeren bij gebaat is.

Devi is van beide meer de stille heldin van het verhaal, die op een wrede manier van de liefde in haar leven wordt beroofd en daarna keer op keer geconfronteerd wordt met mannen die haar beschimpen als een prostituee. Ze weigert zich aan te passen, verzet zich ook tegen het ouderlijk gezag van haar vader (haar moeder is jong overleden) door zelfstandig een baan te zoeken, en zet daarmee de toon voor de moderne Indiase vrouw die zich niet bij haar lot neerlegt. Het is niet zozeer dat ze onder haar verantwoordelijkheid probeert uit te komen, als eerder dat ze niet meer door een patriarchale autoriteit de les wil worden gelezen, nadat haar vertrouwen ernstig beschadigd is geraakt; ze verwerkt haar verlies op geheel eigen wijze.

De dramatische noodgreep die in het begin Devi’s leven overhoop haalt is noodzakelijk, wat helaas minder goed uitpakt bij Deepak: zijn ontwikkeling van naïeve jongeling tot volwassen man met een helder doel voor ogen wordt in de tweede helft geforceerd via een tweede wending in het plot, waarvan je kan afvragen hoe nodig die was. Zijn persoonlijk drama gebeurt subtiel buiten beeld, maar daarmee doet de film ook afbreuk aan de impact doordat de geïnvesteerde tijd als kijker zich hiermee slechts gedeeltelijk uitbetaalt.

Dit zie je ook terug in de rol van een ring die behendig van eigenaar wisselt: symbolisch als functioneel net te mooi om waar te zijn en het duidt op hoezeer het plot binnen de veilige oevers blijft. De eerder aangehaalde thema’s zijn weliswaar prominent, maar echt diep gewroet wordt er niet: de politiechef blijft te eendimensionaal, de tragiek smoort een meer kritische analyse; het melodrama krijgt uiteindelijk het overwicht.

Masaan komt nog niet in de buurt van het niveau van de oude meester Satyajit Ray, die evenmin vies was van melodrama, maar waarvan de beelden doorgaans krachtiger waren, de kritiek scherper, en het plot strakker. Masaan bedekt uiteindelijk het gedeelde leed en de gebrachte offers onder de mantel van de liefde, al dan niet letterlijk met de goudgele beelden van de Ganges. Het is daarmee visueel een uiterst aangename ervaring, maar je verwacht uiteindelijk dat er minder compromissen worden gesloten, wanneer het duidelijk is dat er zo ontzettend veel gaande is in de verraderlijke onderstromen van dit fascinerende land.

★★★☆☆


Onderwerpen: , ,


3 Reacties

  1. Rik Niks

    Wat je schrijft over de symboliek van de ring (“net te mooi om waar te zijn”), valt me sowieso op bij de Indiase films die ik afgelopen tijd zag. In symboliek ligt het er vaak zo ontzettend dik bovenop, dat er op dat vlak weinig te beleven lijkt. Nu moet ik wel zeggen dat ik merendeels Bollywood zag, dat zal ongetwijfeld een verschil uitmaken. Of missen we, weinig bekend met de Indiase cultuur en beeldtaal, subtiele betekenissen?

  2. Fedor Ligthart

    Ik denk dat de filmtaal daarin redelijk universeel is: de ring in Masaan was voor mij overduidelijk een plot device, waarvan je de achterliggende symboliek moeilijk kon missen, laat staan verkeerd interpreteren (het thema van loslaten aan de ene kant, hoop aan de andere kant, spirituele reis in groter verband). Ik had het onlangs ook met Rays The Music Room (1958): de symboliek lag er daar ook behoorlijk dik bovenop (als teken van verval en onheil), waardoor het voor mij de film net iets te gedetermineerd maakte in zijn plotontwikkeling.

  3. Kaj van Zoelen

    “Of missen we, weinig bekend met de Indiase cultuur en beeldtaal, subtiele betekenissen?’

    Misschien niet zozeer over de ring, maar deze Indiase criticus biedt heel wat, dat aan ons voorbijgaat tijdens het kijken:

    https://baradwajrangan.wordpress.com/2015/07/28/masaan-worth-every-bit-of-the-cannes-hype/


Reageer op dit artikel