Bombay (1995): Meesterlijke manipulatie
De politieke musicals van Mani Ratnam (3)

Manisha Koirala

Mani‘s meesterwerk? Bombay (1995) is Ratnams geraffineerdste film die ik tot nu toe zag, én zijn meest manipulatieve melodrama. Effectief ontroerend en hartverscheurend, met een nog steeds relevante, sterke politieke boodschap voor vrede tussen religies en tegen extremisme. Wat begint als een romantisch drama eindigt als een gepijnigde schreeuw tegen religieus geweld. Hoewel religieuze verdeling ook tijdens de opbloeiende romance al een bepalende factor is. Bij beide aspecten van deze film speelt de fantastische muziek van A.R. Rahman wederom een cruciale rol, net als in Roja (1992). Destijds probeerden zowel hindu’s als moslims de release van Bombay tegen te houden.

Op zes december 1992 werd de zestiende-eeuwse Babri Masjid moskee in Ayodhya, Uttar Pradesh (een deelstaat in het noorden van India) door hindoe fundamentalisten vernietigd, omdat op de plek van de moskee de geboorteplaats van de hindoeïstische god Rama zou liggen. De demonstraties hiertegen door moslims ontspoorden al snel, met als gevolg bijna twee maanden aan gewelddadige rellen waarin hindoes en moslims elkaar vermoorden. Door heel India vielen tot eind januari 1993 tweeduizend doden, waarvan negenhonderd in Bombay (tegenwoordig Mumbai geheten) waar de grootste rellen plaatsvonden. Het merendeel van de slachtoffers was moslim, terwijl zij minder dan twintig procent van de stadsbevolking uitmaken.

Bombay

Als twee jaar later Mani Ratnam vanuit Tamil Nadu zijn Bombay situeert tijdens deze rellen, blijken deze gebeurtenissen nog altijd gevoelig te liggen. Zowel hindoes en moslims keuren de film af en protesteren tegen de release. Bombay komt pas door de (hindoeïstische) censuur nadat een scène met een Hindoeïstische politieke leider die een opruiende speech houdt werd verwijderd. Het is te danken aan superster Amitabh Bachchan en zijn productiebedrijf dat een in Hindi nagesynchroniseerde versie het licht zag en gedistribueerd kon worden. Mede dankzij de controverse was de film meteen een succes.

De eerste helft van de film lijkt enigszins op dat van Roja . De hindoeïstische Shekhar (Arvind Swamy) komt vanuit de grote stad terug naar het platteland van Tamil Nadu. Dit keer wordt hij echter verliefd op een moslima, Shaila Banu (Manisha Koirala). Het is liefde op het eerste gezicht, die echter al vanaf de eerste blik verboden is. Een soort religieuze Romeo & Julia, maar in plaats van zelfmoord te plegen vluchten ze samen naar Bombay om daar te trouwen. Hun groeiende liefde en verboden relatie in het dorp wordt verteld met twee nummers, één vrolijke (“Kehna Hi Kya”) vol heimelijke blikken tijdens een bruiloft van een ander, en één smartelijke lamentatie voor hoe hun liefde sterker is dan alle oppositie: “Tu Hi Re” (zie clip hierboven), in 1995 een grote hit in grote delen van India.

Manisha Koirala

Het is voer voor sterk melodrama, maar levert zodra ze in Bombay zijn ook verrassend veel humor op. Zoals wanneer ze net heimelijk getrouwd zijn, maar hun kamer moeten delen met enkele kinderen van de nicht van de huisbaas, die daar op dat moment op vakantie zijn. Op hun huwelijksnacht delen ze een liefdesverklaring met elkaar via de kinderen, die ‘m fluisterend aan elkaar van de ene kant van de kamer naar de andere overbrengen. Heel schattig. Als ze later zelf een tweeling hebben, krijgen we hier een leuke herhaling van, als hij zich via hen aan haar verontschuldigd en vervolgens om een derde kind smeekt, maar zij dat blijft weigeren, ondanks dat de tweeling nu ook om een zusje beginnen te vragen. Wat leidt tot de volgende fijne fantasiesequentie:

Dan beginnen de rellen echter, en slaat het melodrama hard toe: de kinderen worden beetgepakt door gemaskerde mannen die benzine over heen gooien omdat ze niet vertellen wat hun religie is. Vlak voordat de tweeling in brand gestoken wordt, grijpt de politie in, knalt de mannen overhoop en worden de huilende kinderen met hun huilende ouders herenigd. Op dat beeld komt de intermissie.

Bombay

Dat de kinderen geen antwoord hebben op de vragen van de mannen, komt doordat zij zonder religie worden opgevoed door hun ouders, in een poging de religieuze verdeeldheid binnen hun familie op te heffen. Na de eerste golf van geweld komen de vader van Shekhar en de ouders van Shaila naar Bombay uit bezorgdheid, en alles wordt vergeven na het weerzien na zes jaar. Vriendelijk geruzie van de twee grootvaders volgens welke religie de kleinkinderen moeten opgevoed worden, is eerder grappig dan dramatisch. Maar deze harmonie kan niet lang duren, wanneer de rellen weer oplaaien en de moorden in naam van religie weer voortzetten.

Bombay

Het laatste uur is een zeer intens fictief verslag van de voortdurende rellen en het geweld dat daarbij gepleegd wordt, van moslims die hindoes neersteken of schieten, of just hindoes die moslims in brand steken, en vice versa. Met daardoor heen vermengt de persoonlijke verhalen van de familie waarbij een doosje tissues geen overbodige luxe in. Je hebt ze nodig bij (relatief) subtielere scènes zoals die waarin de moslim grootvader de hindoe grootvader het leven redt door voor een groep agressieve mannen met messen te zeggen dat de andere man zijn broer is. Maar ook bij een scène waarin een van tweeling wakker wordt uit een nachtmerrie waarin hij wel verbrandt wordt. En als het geweld de familie toch bereikt, met dramatische gevolgen, houdt het dan maar eens droog. Geen vrolijke liedjes meer in dit deel van de film, alleen een intense soundtrack waarop de zang wanhopig vraagt waarom inwoners van India elkaar vermoorden.

Bombay

Bombay eindigt met het einde van de rellen, op een soort hoopvolle noot. Ondanks het geleden leed lijkt men weer toenadering te zoeken en elkaar de hand te reiken. Ook zie je mensen in de bres springen voor mensen van de andere religie om de agressors van hun eigen religie af te stoppen. Genoeg! Dat zeggen zowel de mensen in de film als de zang die hen begeleid. Net als op bovenstaande momenten bespeeld Mani Ratnam hier heel opzichtig de emoties van de kijker, maar het werkt wel ontzettend goed. Ratnam manipuleert meesterlijk door het persoonlijke drama van de familie succesvol te mengen met het menselijke drama van de rellen en religieuze animositeit in het algemeen. De respijt die hij de kijker aan het eind gunt is na dat alles zeer welkom, want zowel voor kijker als personages is de maat dan wel vol. Bombay is een meesterlijk melodrama met mooie muziek, maar ook een emotionele uitputtingsslag.

Bombay

* = Over de Hindi nasynchronisatie: dit is de enige versie die nu in het westen te krijgen is. Bij vlagen zorgt dit voor vervreemding, bijvoorbeeld als de Tamil personages in Bombay aankomen, is het niet meteen duidelijk dat ze het Hindi om hen heen niet begrijpen – we horen ze immers dezelfde taal spreken. Ook als er iets vertaald moet worden is het maf, omdat je twee keer achter elkaar hetzelfde zinnetje hoort, de tweede zogenaamd in het Tamil. Op deze momenten na doet de taal echter geen afbreuk aan de film, en is een veel kleiner probleem dan het bij bijvoorbeeld Roja zou zijn.


Onderwerpen: , , ,


Reageer op dit artikel