De camera is God
Andrzej Zulawski in de jaren tachtig (1): On the Silver Globe (1988)

Andrzej Zulawski is als filmmaker vooral bekend vanwege zijn film Possession (1981), een krankzinnige romantische horrorfilm waarin de regisseur uit hetzelfde vaatje tapt als Cronenberg en Lovecraft. De Poolse Zulawski maakte vrijwel al zijn films uit de jaren tachtig buiten Polen, nadat hij in de jaren zeventig vluchtte voor de strenge Poolse censuur. Één van zijn interessantste films uit die periode is On the Silver Globe (1988). Zulawski schoot het leeuwendeel al in de jaren zeventig geschoten voor zijn vlucht, maar voltooide de film pas in 1988 en levert daarmee een sterke blik op de veranderingen in Europa in de jaren zeventig en tachtig.

On the Silver Globe vertelt over een groep astronauten, uitgedost met camera’s, die op een buitenaardse planeet stranden en daar de oorsprong worden van een nieuwe samenleving en religie. Wanneer jaren later de astronaut Marek op de planeet land wordt deze een belangrijke spil in de strijd van de eerste kolonisten tegen de vogelachtige oorspronkelijke bewoners, de Szerns.

Het science-fictionverhaal is voor Zulawski vooral voedingsbodem voor een barrage aan filosofische dialogen, veelal gericht tegen de camera’s van de astronauten. De subjectieve blik van de camera, vaak het gezichtspunt van een personage dat goddelijke kwaliteiten wordt toegedicht, versterkt het gevoel naar een uiterst politieke en hyperreligieuze film te kijken in plaats van naar een knullige ruimteavontuur. De pretenties maken de film ook enigszins ondoordringbaar en onnavolgbaar, wat mede te wijten is aan de toegepaste censuur.

De productie van On the Silver Globe werd namelijk een halt toegeroepen door de vice-minister van Culturele Zaken van Polen, Janusz Wilhelmi, die in de film een aanklacht tegen de Poolse dictatuur meende te zien. Zulawski dacht met On the Silver Globe eindelijk weer in eigen land een film te kunnen maken, maar daar stak Wilhelmi tijdens de productie een stokje voor. Zulawski vluchtte opnieuw. Wilhelmi’s visie is op zichzelf niet verwonderlijk, aangezien Marek een zonderlinge Christusfiguur is, die bewapend met een camera strijd tegen religieus sektarisme. Er valt waarschijnlijk niet onterecht een parallel met Zulawski trekken: een door een dictatuur getergde cineast die in diaspora terecht kwam, en teruggekeerd naar zijn heimat met een camera in de hand een subversieve film regisseert. Wilhelmi dreigde het materiaal te vernietigen, maar dat werd wonderwel gered. Zulawski besloot in 1988 zijn film alsnog af te maken, vanwege een versoepeling van de culturele censuur in Polen.

De gaten werden opgevuld door een vertelstem die over scènes van het hedendaagse Polen oreert (Zulawski zelf). Wat Wilhelmi had willen voorkomen wordt door Zulawski extra dik aangezet: door gebruik te maken van beelden van de contemporaine samenleving worden de overeenkomsten tussen de gebeurtenissen op de zilveren globe en de aardse dictatuur extra duidelijk. Wanneer Zulawski zijn film besluit met een religieuze uitspatting doorknipt hij deze met beelden van een Poolse kathedraal, waarmee hij de camera tegen zijn religieuze tijd- en landgenoten keert, die hij duidelijk als onderdeel van het geschiedde kwaad ziet.

Zulawski’s laatste shot maakt zijn intenties duidelijk: nadat het kernverhaal rond Marek is afgerond vertelt Zulawski wat er met zijn film is gebeurd tot dan toe. We zien zijn weerspiegeling in een winkelruit, en hij stelt zich voor. Vlak voor de aftiteling rent hij het beeld uit. Zulawski leverde met On the Silver Globe in 1977 zijn visitekaartje af en vluchtte. In 1988 voltooit hij zijn huzarenstukje en vlucht opnieuw, maar nu is de camera er getuige van. De camera is een sterke getuige, en in het universum van On the Silver Globe de ultieme waarheid en god. Zulawski is onderdeel geworden van zijn eigen Christusmythe, en in tegenstelling tot in 1977 mag en kan hij dit vastleggen.


Onderwerpen: , ,


Reageer op dit artikel