De curve van Malick
Over de grenzen van poëtische cinema

24 september 2015 · · Analyse + Poëzienema

The Tree of Life

Poëzie: “Een literaire kunstvorm waarin de taal wordt gebruikt om esthetische en evocatieve effecten te bereiken die de eigenlijke betekenis verhevigen, ontkrachten, omlijsten, mede bepalen of in een onverwachte richting sturen”, aldus Wikipedia. Een definitie die je wellicht niet meteen aan film zou koppelen. Toch zijn er een aantal films die mij bij het lezen van deze definitie meteen door het hoofd schieten. Zerkalo (1975) van Andrei Tarkovsky, bijvoorbeeld. Een film die naast filmische esthetiek en associatieve montage letterlijk poëzie gebruikt in de voice-over. Terrence Malick lijkt in navolging en als overtreffende trap zijn montages en beelden in een poëtische stijl te gieten. Maar is het mogelijk om vooral poëzie te creëren met nadruk op de beelden? En hoe effectief blijkt Malick zijn stijl hierin?

In de jaren zeventig maakt Malick naam in Hollywood met Badlands (1973) en Days of Heaven (1978). Twee uitstekende films die opvallen vanwege hun esthetische kwaliteiten. Prachtige plaatjes als aanvulling op een lineair narratief. Beide films voldoen hiermee aan de regels van conventionele cinema, voor zover deze bestaan. Wie Days of Heaven goed bekijkt ziet echter al een enkel shot van een alledaags object, een wapperende grasspriet of een overvliegende zwerm vogels. Beelden die vooral bijdragen aan de sfeer en niet zozeer het plot dienen. Maar wie kon bij het zien van deze beelden vermoeden dat Malick bijna veertig jaar later puur met dit soort beelden verhalen zou proberen te vertellen?

De filmmaker verdwijnt daarna van de radar om twintig jaar later met The Thin Red Line (1998) een verpletterende indruk te maken. Een film die wat betreft narratief een spannende en bij vlagen zelfs bloedstollende oorlogsfilm presenteert. Toch onderscheidt deze film zich vooral vanwege de mooie plaatjes die deze keer veel dynamischer en in snellere montages voorbij komen. Soms in de vorm van melancholische flashbacks van het thuisfront of in het heetst van de strijd. Malick heeft een ongekend oog voor schoonheid en weet dit gecombineerd met diverse voice-overs tot ware poëzie te verheffen.

The New World (2005)

Deze stijgende lijn wordt doorgezet met The New World (2005). Wederom een historisch verhaal wat mogelijk nog poëtischer overkomt door de fenomenale cinematografie van Emmanuel Lubezki. Ook maakt Malick met deze film nog meer dan met The Thin Red Line vooral een filmbeleving. Het ritme van de beelden werkt bijna hypnotiserend of meditatief. Hiermee heeft de filmmaker het gepresteerd om niet alleen met dat wat er zichtbaar is in de beelden iets te vertellen maar dit substantieel te verrijken met zijn montage. Wel lijkt het narratief steeds minder belangrijk te worden naarmate hij meer films maakt.

Zes jaar later volgt dan het ware magnum opus. Malick lijkt zijn poëtische filmstijl geperfectioneerd te hebben tot zijn meest persoonlijke en aangrijpende film: The Tree of Life (2011). De eerste minuten zijn al meteen van een ongekende schoonheid en grijpen je direct bij de keel. De filmmaker neemt risico door zijn jeugdherinneringen in perspectief te plaatsen met het ontstaan van het heelal. Hij polariseert meer dan ooit maar lijkt hiermee gemaakt te hebben, waar hij zijn hele carrière al naartoe werkte. Als een wiskundige curve die zijn top bereikt heeft en de perfecte balans tussen verhaal en vorm gevonden heeft.

To The Wonder

Gevoelsmatig komt zijn volgende film te snel. Slechts twee jaar later is daar al To The Wonder (2012). Ben Affleck loopt rond als een bijzonder inwisselbaar en inhoudsloos personage. Nu ligt dat meestal aan Affleck, maar na het zien van Knight of Cups (2015) blijkt dit niet afhankelijk van de acteur te zijn. De beelden en de montage van de beelden moeten nu volledig het verhaal dragen. Zoals Fedor vorige week al terecht constateerde in zijn recensie lijkt Malick weinig meer te vertellen te hebben. Qua thematiek valt hij in herhaling en heeft hij zijn cast tot bordkarton gereduceerd. In de curve lijkt het omslagpunt bereikt en helaas daalt deze sneller dan verwacht. Met Knight of Cups bewijst de filmmaker hoe fragiel zijn formule geworden is. Mooie plaatjes schieten kan hij nog steeds. Zonder pakkende context echter zijn ze zo nietszeggend dat zelfs deze beelden saai kunnen worden.

In de hierboven gestelde definitie van poëzie wordt deze getypeerd als iets wat een eigenlijke betekenis kan verhevigen of omlijsten. In de jaren zeventig omlijstte Malick zijn films nog om tot en met The Tree of Life te gaan verhevigen. Helaas blijkt hij daarna ‘de eigenlijke betekenis’ van film uit het oog te verliezen. Hij wil ongetwijfeld iets vertellen maar vergeet dit van verhaal te voorzien of prikkelend te brengen. Waar ik zijn eerdere films graag herkijk, valt To The Wonder de tweede keer nogal tegen en heb ik deze halverwege afgezet. Er zitten volgens IMDb nog tenminste twee films in de pijplijn. Gezien de (met eerder werk overlappende) cast en korte doorlooptijd vrees ik dat de curve helaas nog even blijft dalen.


Onderwerpen: , , , , , , ,


Reageer op dit artikel