De documentaires van Deepa Dhanraj
Politiek, religie en feminisme in India

3 augustus 2015 · · Kritiek + Salon India

Deepa Dhanraj

Deepa Dhanraj is een feministische filmmaakster uit Hyderabad, de hoofdstad van de Zuid-Indiase deelstaten Andra Pradesh en Telangana. In 1980 richt zij het collectief Yugantar op, een organisatie die onder andere films produceert over werk- en woonomstandigheden van vrouwen in Zuid-India. Dhanraj regisseert een aantal van die films en blijft daarna documentaires maken. Ondanks dat haar IMDb-pagina maar drie titels vermeldt, heeft zij inmiddels al enkele tientallen documentaires op haar naam staan. Daarvan zijn er hier helaas slechts enkelen van beschikbaar: What Happened to This City? (1986) over religieuze rellen in Hyderabad, en Something Like a War (1991) over gedwongen sterilisatie van vrouwen in India.

What Happened to This City?

What Happened to This City?: religieuze rellen en nationalisme

In 1983 probeert Dhanraj met haar crew een religieuze processie ter ere van de god Ganesha te filmen, om vast te leggen hoe dit relatief nieuwe religieuze festival vooral nare politieke en nationalistische connotaties heeft. Hoe de leiders van de hindoegemeenschap in het oude gedeelte van Hyderabad opruiende taal bezigen om een hindoenationalisme aan te wakkeren. Dhanraj hoeft geen enkele moeite daarvoor te doen: tijdens de processie ontstaan er rellen tegen moslims in de stad, die later wraak nemen. Met wekenlang geweld, onrust en een dagenlange ‘avondklok’ als gevolg. Dhanraj legt daarna de schrijnende pijn van de overlevenden vast, en hoe vooral de armen in beide kampen te lijden hebben onder de rellen en de reactie erop van de overheid. Ze geeft daarnaast ook het woord aan de religieuze leiders die elkaar betichten van politieke motivaties.

Dhanraj geeft eerst een handig overzicht van de geschiedenis van Hyderabad en de veranderende (machts)verhoudingen tussen moslims en hindoes daarin. Soms gaat ze daarin wel iets te ver: na een sequentie met voice-over en historische beelden blijft de stem doorvertellen over de geschiedenis, terwijl we beelden van moderne werkende mensen krijgen te zien. Het wordt dan teveel om zowel beeld als geluid nog goed te volgen, want eigenlijk worden er op dat moment twee verschillende verhalen verteld. Behalve die scènes is What Happened to This City? een zeer boeiende documentaire die scherp in beeld brengt hoe het conflict tussen hindoes en moslims uit de hand is gelopen, welke sociale krachten daar aan ten grondslag liggen en wie de werkelijke slachtoffers zijn.

Something Like a War

Something Like a War: sterilisatie versus armoede

Dhanraj maakt vijf jaar later haar volgende documentaire, die flink wat stof deed opwaaien. In 52 minuten schetst zij een schrijnend portret van de bevolkingspolitiek van India, die vanaf de jaren vijftig wordt ingevoerd om de bevolkingsgroei te beperken. Dhanraj laat zien hoe dit beleid vooral op de arme bevolking is gericht, en binnen dat kader vooral op vrouwen. Inclusief gedwongen sterilisatie via een operatie waarbij de vagina bedekt blijft (want: fatsoenlijk!), maar zonder verdoving. Een dokter schept op over hoeveel hij er daarvan per dag zou kunnen uitvoeren, terwijl de pijn van een vrouw onder het mes wordt verhuld met een hand op haar mond. Dhanraj had de relatie en machtsverhoudingen tussen de politiek en de arme bevolking niet beter kunnen uitdrukken.

Niet dat Dhanraj alleen maar ellende in beeld brengt: de gesprekken tussen een aantal vrouwen over wat het betekent om vrouw te zijn op het Indiase platteland variëren van grappig tot inspirerend. Al moet gezegd worden dat ook daarin flink wat pijn en lijden naar voren komt. De verwachtingen en eisen van de overheid, de families en de schoonfamilies als het op kinderen aankomt, staan lijnrecht tegenover elkaar. Dhanraj laat zien dat ook mannen tegen hun wil in zijn gesteriliseerd, maar de focus blijft vooral op de (arme) vrouwen. Hoe hun welzijn en gezondheid nauwelijks een factor blijkt te zijn in een overheidsbeleid dat puur gericht is op de beperking van geboortes. Something Like a War is een confronterende, pijnlijke en onthullende film.


Onderwerpen: , ,


Reageer op dit artikel