De kosmos van Angelopoulos (2/2)
Meester van het lange shot

16 augustus 2015 · · Beschouwing + Eighties, Europe?

Zoals Martin Scorsese voor iedere filmmaker wel een vriendelijk woord overheeft, was hij ook vol lof over Angelopoulos: “He really understands how to control the frame. There are sequences in his work where the slightest movement, the slightest change in distance, sends reverberations through the film and through the viewer. (…) His sense of control is almost otherworldly.” Vooral die perfecte beheersing tekent de lange shots, die je om die reden haast twee keer zou willen bekijken. Een keer om verrast te worden door de wendingen die Angelopoulos steeds weer in petto heeft, een tweede keer om de vakkundige opbouw te bestuderen. Dat laatste doe ik vandaag, aan de hand van vijf karakteristieke shots.

Wat gelijk al opvalt bij de lange shots van Angelopoulos, is dat het geen geforceerde manier is om montage te ontwijken. En ook geen visuele krachtpatserij die slechts een esthetisch doel beoogt. Het is simpelweg zijn manier van een verhaal vertellen. Zijn shots kennen grofweg allemaal eenzelfde soort opbouw die je ongeveer samen zou kunnen vatten als:

1. Personage(s) A in beeld, bezig met een handeling
2. Personage(s) B verschijnen op een ander diepteniveau in beeld
3. Op enig moment komen A en B samen, het moment waar het om draait
4. A en B scheiden weer

Op dit patroon wordt eindeloos veel gevarieerd; soms is er geen scheiding, soms is er nog een personage C of zelfs D in het spel. Ook de camera wordt steeds verschillend gebruikt. Hoewel personages meestal zelf het beeld in wandelen, komt het ook voor dat de camera actief zwenkt om ze in beeld te krijgen. Voor de gevoelswaarde ervaar ik dat overigens als een groot verschil: dat eerste maakt een haast toneelachtige ervaring (hoe visueel ook), terwijl de actieve camerabeweging veel filmischer en subjectiever oogt. De kracht Angelopoulos is dat hij beide methoden gebalanceerd toepast.

Werken voor brood (minuut 1.10 – 4.16)
Deze scène uit Landscape in the Mist (1988) geeft goed de basisstructuur van een Angelopoulos-shot weer. Het jongetje (A) stapt in beeld, een broodjesverkoper (B) verschijnt in beeld. Ze hebben een gesprek dat ertoe leidt dat het jongetje de flessen opruimt, terwijl de verkoper uit beeld verdwijnt. Dan stapt er een violist (C) in beeld, die een stukje muziek speelt voor het jongetje. Ook die verdwijnt weer. Beide ontmoetingen hebben het jongetje wat geleerd, zodat het vooral om momenten van contact draait in scènes als deze.

Introductie van Alexander de Grote (minuut 0.01 – 3.46)
Het verrassingseffect is een van de elementen die Angelopoulos vaak in zijn shots stopt. Een normale speelfilm pleegt een causaliteit in de beeldenvolgorde aan te brengen, zodat de vertelling goed te volgen is. Causaliteit is wel het laatste dat je bij Angelopoulos zult aantreffen. Net als je in de flow van een shot zit, als je denkt het moment te begrijpen, gebeurt er iets volslagen onverwachts. Precies dat moment creëert spanning. Zie deze scène uit Alexander the Great (1980), waar een groep aristocraten een zonsopkomst bekijkt, totdat ze plots opschrikken. Het duurt dan nog tientallen seconden vol aanzwellende spanning voordat ook de kijker ziet wat zij zagen. Een weergaloze introductie van het titelpersonage (Let op de kleine imperfectie als het titelpersonage net niet precies voor de zon gaat staan en de camera iets moet corrigeren).

Ontroerend weerzien (minuut 0.05 – 2.18)
Nog een introductie van een personage: de moeder in Voyage to Cythera (1984). De context van dit shot is belangrijk; hier ziet een decennialang gescheiden echtpaar elkaar voor het eerst weer terug. Let op drie dingen in dit ‘kleine’ shot. De bijfiguren die uit beeld verdwijnen zodat alleen de oude man overblijft. De zwenking van de camera zodat we hem van voren zien (perspectiefverschuiving). En de cut naar een zeer kort shot van de vrouw. Angelopoulos hanteert dus niet enkel minutenlange shots, juist een kort shot zorgt hier voor de dramatische impact. Zeer uitzonderlijk aan dit shot is dat hij personages in de camera laat kijken.

Verkrachting in vrachtwagen (minuut 0.35 – 3.57)
Beladen stilte in dit shot uit Landscape in the Mist. Er is niets te zien, maar toch is overduidelijk wat er gebeurt in het ruim van een vrachtwagen. Op de achtergrond raast het verkeer voorbij. Tevergeefs vestigen we als kijker hoop op een auto die vlakbij stopt. Het naar zijn zus zoekende jongetje is al hartverscheurend, de afloop van deze scène is dat nog meer. Compromisloos blijft de camera langzaam inzoomen, tot de hele geschiedenis aan het eind van het shot is samengevat tot een close-up van bloederige strepen. De close-up is een zeldzaamheid binnen het filmgereedschap van Angelopoulos. Als hij deze gebruikt dan is het vaak in deze vorm: een overzichtsshot dat door middel van zoom uiteindelijk één detail uit een breed tableau uitlicht.

Dans op begraafplaats
Elke film van Angeloupolos heeft minimaal een dansscène. Die van The Travelling Players (1975) en Alexander the Great zijn mijn favorieten vanwege de grote schaal en de onverwachte wendingen die ze nemen. De dansscène in Voyage to Cynthera is veel bescheidener, maar geeft me gelegenheid te wijzen op twee andere aspecten van Angelopoulos’ stijl. Je ziet hier twee voormalig verzetsstrijders die elkaar na heel lange tijd weer spreken. Het gesprek gaat over de vrouw van de hoofdpersoon (links), op wie zijn kameraad nu bekent een oogje gehad te hebben. Het antwoord daarop is dit dansje. Muziek is vaak diëgetisch in Angelopoulos’ films. Een band die volksmuziek speelt, of een van de personages die een instrument beheerst. Het atypische aan deze scène is de combinatie van de non-diëgetische muziek waarop de man danst, en het geklap dat je als diëgetische muziek zou kunnen omschrijven.

Kenmerkend is verder het silhouet van de lange man met zijn lange jas. We zien personages, zeker in de oudere films, zelden van dichtbij, dus we zijn voor de herkenbaarheid deels gebonden aan karakteristieke silhouetten. De mannen met zwarte capes in Alexander the Great, het meisje met rugzak en kleinere broertje aan haar zijde in Landscape of the Mist, en in elke film (maar vooral The Travelling Players) mannen met koffers. Anoniem maar herkenbaar.


Onderwerpen: , , , , ,


2 Reacties

  1. Olaf K.

    Ik heb een haat-liefde verhouding met deze regisseur. Ik hou van zijn ambitie, van het feit dat hij een high-brow idee genoeg vertrouwt om uit te werken, zoals in “Ulysses’ gaze”. En zijn lange shots zijn vaak effectief en soms prachtige miniatuurverhaaltjes. Maar het gaat ook vaak fout . Dan is het allemaal te bedacht. Neem die scene met die violist hierboven. Ik kan me nog herinneren dat ik in de lach schoot. Hij wil op zo’n moment teveel magie, en dat wordt dan echt in beeld geschoven. Vooral op momenten die er echt toe doen vind ik hem vaak ineffectief. Dan gaat hij opeens aanzetten. en wordt het niks. Alsof hij opeens de kijker niet meer vertrouwt. Ik vind hem in de opbouwende gedeeltes van de film vaak het sterkst. Maar die scene in die vrachtwagen, 1 shot waarin je niets ziet, ja dat is een supervondst. Prachtig.

  2. Fedor Ligthart

    Ik had gisteren hetzelfde tijdens het kijken van Landscape in the Mist. De intellectuele ontleding van de volksaard werkt soms wonderschoon, maar vaak ook verstikkend. Ik vond het eerste uur beduidend beter dan het tweede uur, dat echt begon te trekken. Als ik een simpele analyse loslaat op de film staan voor mij de twee kinderen symbool voor de toekomst en hoop van Griekenland, die achtereenvolgens door de oudere generaties worden vergeten, genegeerd, verwaarloosd, uitgebuit en uiteindelijk (seksueel) misbruikt. Angelopoulos maakt duidelijk een aanklacht, maar wel zo somber en zwaar op de hand, dat je na afloop blij bent dat het voorbij is. In vergelijking vond ik bijvoorbeeld Zhangke Jia’s A Touch of Sin (2013) beter geslaagd.


Reageer op dit artikel