De zachtmoedigen
Dostojevski in het kort (1)

Gentle

De Russische cultuur is niet alleen in Russische cinema terug te zien, maar in films uit heel de wereld. De Russische literatuur wordt wereldwijd verfilmd. Vooral het werk van bepaalde klassieke negentiende eeuwse schrijvers is nog altijd zeer in trek. Fjodor Dostojevski is er daar één van, en in het kader van onze focus op Rusland deze maand kijk ik naar een aantal verfilmingen van twee korte verhalen van zijn hand. Vandaag drie bewerkingen van De zachtmoedige uit 1876, eind deze week driemaal Witte Nachten (uit 1848).

Gentle (2014)

Gentle draaide eerder dit jaar op het IFFR en was daarmee de inspiratie voor dit artikel. Een moderne Vietnamese adaptatie van de novelle van Dostojevski, die opent met de zelfmoord van een jonge vrouw. Daarna vertelt haar man aan de lezer hoe hij haar leerde kennen in zijn pandjeshuis en hoe zij door haar armoede min of meer gedwongen wordt met hem te trouwen. Waarna hun ongelukkige huwelijk leidt tot haar zelfmoord. Regisseur Le-Van Kiet wilde een nieuwe versie van het verhaal maken, die anders was dan de eerdere verfilmingen, vooral die van Bresson. Dat doet hij voornamelijk door een religieuze dimensie aan het verhaal toe te voegen. Daar waar in De Zachtmoedige een conflict tussen man en vrouw ontstaat door een onthulling van zijn verleden in het Russische leger, is dat nu een verleden in de Vietnamese Katholieke kerk geworden. Zijn breuk met zijn geloof botst met haar diepe devotie.

Daarmee geeft Le-Van een interessante nieuwe draai aan Dostojevski’s novelle. Stijlvol gebruik van kleur en schaduwen geven het huis waarin de man en vrouw zich bevinden iets expressionistisch, en benadrukken hun gecompliceerde en veranderende verhouding. Le-Van laat met zijn enigszins abstracte stijl echter toch ook veel van de best ingewikkelde motivaties van de personages open voor interpretatie. Een aantal sleutelscènes en blikken die het echtpaar uitwisselen zullen wellicht moeilijk te doorgronden zijn zonder voorkennis van Dostojevski’s korte verhaal.

Une femme douce

Une femme douce (1969)

Une femme douce is de versie van Robert Bresson waar Le-Van Kiet zich van wilde distantiëren, en dat is hem gelukt. Bresson is in deze vergelijking degene die minder open laat, een verrassing gezien zijn afstandelijke, abstracte stijl. Waarmee hij wel een interessantere film maakt, met beter uitgewerkte personages. Dat doet Bresson zowel met dialoog tussen man en vrouw en met een monoloog van de man aan zijn werkster, die tijdens flashbacks een voice-over wordt. Zo behoudt Bresson het perspectief van de novelle, terwijl hij ook de jonge vrouw meer een eigen karakter geeft.

Bresson bracht het verhaal van Dostojevski ook naar zijn eigen tijd, wat niet helemaal natuurlijk past. Want zelfs een arme jonge vrouw in Parijs heeft in 1969 om te overleven meer opties in het leven dan trouwen met een man. Een van de treffendste dialogen is dan ook eentje vrij vroeg in de film, waarin zij hem resoluut afwijst terwijl ze in de dierentuin staan: “Ik kan trouwen. Maar ik kan ook naar deze aapjes kijken.” Waarom zij dan toch met hem trouwt blijft onduidelijk, maar de moderne invulling van hun huwelijk en verstandsverhouding maakt haar latere weerstand toch iets meer rebellerend feminisme dan Dostojevski had kunnen dromen. En daarmee geeft Bresson, naast zijn typische filmstijl, geheel zijn eigen draai aan het verhaal.

Nazar

Nazar (1989)

Nazar oftewel The Gaze is de abstractste van deze drie adaptaties, maar heeft misschien juist wel de meeste zeggingskracht. Mani Kaul verplaatst het verhaal naar een appartement in Bombay, en blijft bijna alleen in dat appartement. Kaul is nog een stuk minimalistischer dan Bresson, en verruilt het dramatische Russische proza nog meer voor sfeer, observatie en een gefragmenteerde vertelling. Dat de film niet de titel van Dostojevski overneemt is veelzeggend, want in Kauls interpretatie van het verhaal kijkt de man (en de kijker) vooral naar de vrouw, zonder dat er ooit sprake is van een echte connectie.

In deze versie is hij naast pandjesbaas ook antiekhandelaar en verzamelaar, en zij is voor hem eigenlijk nooit meer dan zijn eigendom, een onderdeel van zijn verzameling. Zelf heeft hij echter nooit door dat het hem hier eigenlijk om te doen is, en zijn pretenties tot liefde praat hij zichzelf aan na haar dood, terugblikkend op hun leven samen. Pas dankzij Nazar realiseer ik me dat deze laag altijd al in het verhaal van Dostojevski zat en dat ik mezelf tijdens het lezen blind staarde op het verhaal dat de man vertelt, net zoals hij daarmee zichzelf voor de gek houdt. Juist met zijn zeer abstracte stijl haalt Kaul die laag naar boven, en legt zo de essentie van het verhaal bloot.


Onderwerpen: , , , , , , ,


2 Reacties

  1. Beavis

    Goed stuk!
    Het is inderdaad een verhaal dat zeer rijk is om te verfilmen door de verschillende lagen en gezichtspunten. De religieuze invalshoek die in Gentle explicieter wordt, is ook in de andere films wel aanwezig door het religieuze icoon dat als laatste eigendom wordt verkocht en ook steeds het laatste is waar naar gekeken wordt voordat de zelfmoord wordt begaan. Stilistisch zijn de latere films allemaal wel erg schatplichtig aan Bresson. De nog eerdere Russische verfilming is denk ik veel klassieker en een meer letterlijke weergave van het verhaal. Maar terwijl Bresson de vrouw tot een aan Camus gerelateerde absurde held bombardeerde, heeft Kaul weer voor de patriarchale blik gekozen. En de meest recente verfilming geeft er inderdaad weer een eigen draai aan en schuift ook met een aantal scenes in het plot. Of dat helemaal werkt is de vraag, maar in het kader van al deze films bijelkaar vond ik het toch weer een fijne toevoeging.

  2. beavis

    Ook de titel herbergt de openheid in interpretatie al volgens mij. De Engelse wikipedia zegt dit

    “A Gentle Creature” (Russian: Кроткая, Krotkaya), sometimes also translated as “The Meek One”

    dus er zit wat ruimte in de karakteristiek van het vrouwelijk personage tussen zachtmoedig en ootmoedig. Is ze heel aardig en liefelijk, heel gelaten en onderdanig, heel devoot… of uiteraard een mengsel van die eigenschappen. De regisseurs leggen elk hun eigen accenten.


Reageer op dit artikel