Drie x Stroegatski (2): Days of Eclipse (1988)

In het werk van de gebroeders Stroegatski speelt het vraagteken een grote rol: de broers houden niet van klinkklare oplossingen, dooddoeners, uitgesproken meningen. Het liefst moet er iets schuren, iets onopgelost blijven, het onnoembare aanwezig zijn. Denk bijvoorbeeld aan de zone in Andrei Tarkovski’s Stalker (1979), een verfilming van hun boek Roadside Picnic, waar de drie protagonisten hun diepste verlangens zichtbaar kunnen zien worden mits ze deze weten te formuleren. Het lukt hun geen van allen. Tekenend is ook The Dead Mountaineers Inn, een boek in een genre dat drijft op oplossingen en pasklare antwoorden: de detective. De broers switchen voor het einde van het boek van genre, richting science fiction, zodat ze niet het mysterie ontkrachten met een door een moorddadige butler op een serveerblaadje aangediende oplossing. Het is Twin Peaks avant-la-lettre.

Het onoplosbare speelt ook een rol in Definitely Maybe (Billion Years to the End of the World), een boek waarin een astrofysicus onderdeel wordt van een ingewikkeld complot vol mysterieuze gebeurtenissen, schimmige figuren en absurde terzijdes. De meeste van de situaties kennen geen strakke afronding: sterker nog, het onoplosbare is de inzet van het boek. De astrofysicus staat op het punt om een revolutionaire ontdekking te doen die de wereld in één klap drastisch kan veranderen. Het blijkt dat het letterlijk universum zelf hem tegenwerkt, om de toekomst in balans te blijven houden, omdat zijn uitvinding de loop der geschiedenis om zou gooien.

Days of Eclipse, van Alexander Sokurov is een verfilming van dit boek. Veel van de details zijn veranderd: de astrofysicus is veranderd in een arts die onderzoek doet naar de invloed van religie op de gezondheid van de mens. Het universum als antagonist is vervangen voor “het hogere” in het algemeen. God dus. Het is een opvallende keuze omdat de Stroegatski’s op zijn minst ambivalent tegenover religie stonden: in Hard to be a God is het de kerk die vooruitgang compleet teniet doet, Roadside Picnic, en Stalker zelf, zijn een subtielere exploratie van de voors en tegens van geloven in een god. In wezen maakt de verandering van kunde in Days of Eclipse weinig uit voor de innerlijke wereld van de protagonist: de wereld blijft ongrijpbaar en troebel. En net als in Stalker weet de protagonist in Days of Eclipse zijn gevoelens geen woorden te geven: weemoed is zijn voornaamste gevoel.

Het is weemoed naar een plek, in dit geval Turkmenistan (toen nog onderdeel van de USSR). Net als in de verfilming van Hard to be a God, die ik vorige week hier besprak, kan de point of view van de protagonist verenigd worden met die van de regisseur: Sokurov groeide op in dit gebied, omdat zijn vader daar in het leger gestationeerd was. Days of Eclipse kent autobiografische elementen: een sfeerschets van tijd en plaats die doorspekt is van melancholie. Ook doet documentaire zijn intreden. Sokurov observeert de plek en de inwoners, en laat het plot langzaam maar zeker varen om zich te focussen op het hier en nu in deze plek. Het narratief wordt nagenoeg losgelaten: de film verandert in een beeldenstroom, waarbij de soundtracks, met liedjes uit zijn jeugd, audiofragmenten van het nieuws en andere invloeden gemixt worden tot een ondoordringbare muur van geluid. Het is stream-of-consciousness: alsof Sokurov net als zijn protagonist het universum probeert te bezweren door een ijkpunt te zoeken diep in het eigen innerlijk.

De botsende bewegingen naar buiten (het universum, God) en naar binnen (de ik, herinneringen), en de botsingen van geluidsfragmenten op de soundtrack, worden herhaald door het beeld. Days of Eclipse schakelt tussen kleur en sepia, tussen korte hakkerige shots en lang uitgesponnen cameraballet. Een vorm van botsingen, en een narratief van botsingen: de botsing tussen de oplossing en het onoplosbare, tussen religie en wetenschap, tussen het ik en het al. De tegenstrijdige bewegingen die de protagonist als een balletje door een flipperkast heen sturen, zijn visueel gemaakt. De kijker word ook heen en weer geslingerd en raakt de grip kwijt. Het lijkt een trend bij de verfilming van de Stroegatski’s: een film waarin de point-of-view van de protagonist, de filmmaker en de kijker op één lijn zitten. In Hard to Be A God was het de point-of-view van een kunstenaar in een helse wereld, in Days of Eclipse is het die van een persoon die probeert antwoorden te vinden in een wereld die je bombardeert met tegenstrijdige signalen.


Onderwerpen: , , , , , , , , , , , , , ,


Reageer op dit artikel