Drie x Stroegatski: Hard to Be a God (2013)
Russische sciencefiction

Arkady en Boris Stroegatski gelden, samen met Stanislaw Lem, als de belangrijkste Russische science fiction schrijvers aller tijden. De twee broers zijn buiten de landsgrenzen vooral bekend vanwege de verfilming van hun boek Bermtoeristen, namelijk Andrej Tarkovski’s briljante Stalker. Veel van de latere verfilmingen van het werk van de gebroeders Stroegatski weten niet uit de schaduw te komen van Tarkovski’s meesterwerk, en spelen stilistisch en narratief gezien in dezelfde zandbak. In het kader van de Rusland-maand bespreek ik komende weken drie (Russische) verfilmingen van het werk van de Stroegatski’s, Hard to Be a God, de zwanenzang van regisseur Aleksei German, Days of Eclipse van Aleksandr Sokurov en uiteraard Stalker zelf.

Naast Bermtoeristen is het belangrijkste werk van de Stroegatski’s een reeks boeken over het Noon-universum. De Noon-reeks schildert een wereld waarin de Aardse samenlevingen een hoger plan hebben bereikt, en alle euvels van onze huidige wereld uitgebannen zijn: op wetenschappelijk gebied zijn we ver gevorderd, snelle ruimtereizen zijn aan de orde van de dag, kunst en educatie vieren hoogtij, misdaad is uitgebannen, en er heerst geen schaarste. De wereld zoals de Stroegatski’s die graag zouden zien.

Andere planeten in het universum zijn minder goed ontwikkeld, en daardoor is er behoefte aan een (omstreden) beroepsgroep van wetenschappers die andere planeten een handje helpen bij hun ontwikkeling. Doordat de loop van de geschiedenis enigszins te voorspellen valt, weten de aardlingen precies wanneer er ingegrepen dient te worden. Voor de rest wordt van deze kolonisten gevraagd zich niet in de plaatselijke zaken te mengen: handelen tegen de opdracht in is ten strengste verboden, net als het delen van (nog) verboden kennis. Om de wetenschappers enigszins te beschermen tegen plaatselijke achterdocht worden deze mensen neergezet als goden. In het boek Hard to Be A God, verfilmd door Aleksei German, volgen we een wetenschapper die moeite heeft met zijn rol als buitenstaander. Op de middeleeuwse planeet Arkanar dreigen alle lokale kunstenaars en wetenschappers vermoord te worden door religieuze extremisten, maar de opdracht is om niet op gewelddadige wijze in te grijpen, omdat dit de natuurlijke loop van de geschiedenis op dramatische wijze zou kunnen veranderen. Don Rumata, de wetenschapper vind het steeds moeilijker zich aan die opdracht te houden.

Het moge duidelijk zijn waarom Aleksei German zich aangetrokken voelde tot dit werk. Aleksei German heeft, als kunstenaar in Rusland, verschillende politieke regimes meegemaakt, waarin dictatoriale systemen kunst en de wetenschap niet altijd even goed gezind waren. German is geen man om voor de gevestigde orde te propageren, en zelfs in zijn (door mij ongeziene) films uit het Sovjet-tijdperk schijnt er een kritische noot te bespeuren richting de politieke goegemeente.
Aleksei German voert Don Rumata op als een man die zich buiten de politiek probeert te houden, in zijn wetenschappelijke functie, maar die toch gedwongen wordt partij te kiezen. Er zijn hier parallellen met German zelf te bespeuren, die als kunstenaar in een lastige positie verkeerde. Politieke systemen, zo zegt German met zijn films, of deze nou religieus zijn of seculier- of het nu Stalin is of Putin-, zijn een gevaar voor de onafhankelijke wetenschapper of kunstenaar. Don Rumato zien we vaker met een muziekinstrument in de weer dan met wetenschappelijk werktuig. De protagonist wordt op één lijn gebracht met de vele vermoorde kunstenaars in de film.

German wil ook dat wij ons verplaatsen in de huid van de kunstminnende wetenschapper (of de wetende kunstenaar). Hij maakt regelmatig gebruik van point-of-view-shots vanuit het oogpunt van Don Rumata. In de grote Deep Focus shots gebeurt het eveneens regelmatig dat de camera verschuift van Don Rumata in beeld, naar zijn point-of-view, in een ruisloze overgang. Wij als kijker worden geadresseerd als Don Rumata, alsof er een documentaire camera aanwezig is. De groothoeklens vervormt de gezichten van de mensen die ons aanspreken, alsof de wereldbevolking in Hard to be A God bestaat uit onooglijke kleimonsters, die onderontwikkeld zijn ten opzichte van ons/ de kijker. De wereld in Hard To Be A God is smerig en visceraal, met een groot scala aan lichaamssappen die praktisch van het scherm afdruipt. De keren dat poep in iemands gezicht beland zijn niet op één hand te tellen. De wereld in Hard To Be A God is er een waar je niet in wilt leven, en waar de drie uur speeltijd al voelen als een uitputtingsslag (die wél loont).

German lijkt de problematische en paradoxale tendensen van zijn film wel te beseffen: Hard to Be a God is een antiautoritaire en antidictatoriale film, met een personage dat, kort door de bocht gesproken, zelf kolonialistische trekjes kent. De teneur dat hij een oppermens is, en de rest van de planeet Arkanar een groep onderontwikkelde onmensen kan gerust eng genoemd worden. Aleksei German benadrukt de problemen in het Noon-universum van de Stroegatski’s door van Don Rumata een anti-held te maken. Hij besluit uiteindelijk te handelen, en op bloederige wijze in te grijpen, maar daardoor komt wel zijn sluimerend fascisme boven drijven. In de film van German zijn er geen helden: in de hellegang van Don Rumata verandert deze in een menselijke duivel. Don Rumata staat uiteindelijk voor een onmogelijk keuze: of hij handelt niet, en ziet de samenleving ten onder gaan aan een totalitair systeem, of hij grijpt in, maar symboliseert daarmee een ander totalitair systeem. It’s hard to be a god.

Een andere tegenstrijdigheid zit in het maken van de film zelf: Aleksei German was jarenlang bezig met Hard to Be A God, en bouwde daarvoor in een paar jaar tijd een volledige middeleeuwse stad. Deze jarenlange opbouw werd uiteindelijk gebruikt voor het tonen van verval. De stad moest doorleefd ogen, smerig en rauw, maar daarvoor ging German berekenend te werk. De chaos die wij in beeld zien is uiterst gecontroleerd, het viscerale bewust wonderschoon. Het is de tegenstrijdigheid die ten dele overeenkomt met die van Don Rumata. Don Rumata is een kunstenaar-wetenschapper die niet kan ingrijpen in een wereld die hij extreem lelijk vind en bekritiseert en die deze vernietigt wanneer hij ingrijpt. Aleksei German is een kunstenaar die de wereld die hij extreem lelijk vind en bekritiseert van de grond toe aan opbouwt, en deze vernietigt voor zijn kunst.


Onderwerpen: , , , , , , , , ,


Reageer op dit artikel