Drie x Stroegatski: Stalker (1979)

Er is een reden dat ik er voor heb gekozen deze besprekingen van verfilmingen van Stroegatski-verhalen en boeken te beperken tot drie stuks. De Stroegatski’s zijn nog vaker verfilmd, bijvoorbeeld als The Inhabited Island, The Ugly Swans en nog een andere verfilming van Hard to be A God. Maar drie is een mooi getal, zeker omdat de ultieme Stroegatski-verfilming, Andrei Tarkovski’s Stalker, drietallen als leidmotief heeft.

Aanvankelijk lijkt Stalker zich nog te kenmerken door een dualiteit, zoals we die later ook zagen in Days of Eclipse: de gesprekken gaan over het onderscheid tussen kennen en niet kennen, weten en niet weten, willen en niet willen. Er is het verschil tussen de Zone, een plek waar wensen uitkomen maar die verlaten en vervaarlijk is, en de niet-zone, de bewoonde wereld die ongevaarlijk maar ongelukkig is. En er is de schakeling tussen zwart-wit (bijna sepia) en kleur, die Sokurov leende voor zijn Days of Eclipse.

Maar de inhoud zelf wordt voornamelijk gekenmerkt door de wet van drie. Er is een drietal protagonisten, en er is nog een ander drietal wat de film in en uit-leid. De film begint met de Stalker, zijn vrouw en hun dochter: moeder, vader, kind. Een archetypisch gezin, waarvan de samenstelling als door en door symbolisch gelezen kan worden: adam en eva buiten het paradijs, of het modelgezin dat een vast baken is voor de Stalker. De Stalker gaat daarna naar een ander drietal, voor zijn beroep. Als Stalker (in dit geval een ander woord voor smokkelaar) gidst hij mensen naar De Zone, een door overheidswege afgesloten gebied vol gevaar waar de diepste wensen in vervulling zullen gaan. De Stalker is een discipel van de zone, een gelovige, die zijn hele leven opoffert in het volgen van deze roeping. Zijn twee smokkelwaren zijn De Schrijver en De Wetenschapper.

Stalker, Wetenschapper, Schrijver. Religie, Wetenschap, Kunst. Drie grote pijlers in de samenleving, drie ideologische giganten met elk hun eigen vorm van zingeving. Wat maken deze drie van de Zone? Het is Stroegatski 1 en 2 en hun discipel Tarkovski (nummer 3) er om te doen om de drie zienswijzen af te zetten tegen elkaar, en hun te laten bespiegelen op het thema verlangen: wat gaat er in ons diepste wezen om en hoe kunnen wij dit weten?

Veel is er geschreven over de verschillende zienswijzen in deze films, en dan voornamelijk het laatste shot dat ook gelezen kan worden volgens deze ideologische wijze: verplaats de Stalker’s dochter een beker water met haar geest (religie), of is dat een gevolg van een langsrijdende trein (rede), of zit de poëzie in het midden, het niet weten en willen weten van de oorzaak (kunst)?

De ontmoeting tussen de drie ideologische aanhangers begint zelfs met een gesprek over een driehoek: de Bermuda-driehoek word gebruikt als gelijke van De Zone, maar word ook op drie wijze besproken: voor de Stalker is het een onverklaarbaar verschijnsel waar hij in gelooft, volgens de wetenschapper is het klinkklare onzin, voor de schrijver is het een inspiratiebron maar hij heeft verder geen oordeel over het waarheidsgehalte van de driehoek.

Katholiek Tarkovski is op hand van de religie lijkt het, want hij doorspekt zijn film met bijbelverwijzingen en vooral hints naar die andere drie-eenheid: vader, zoon en heilige geest. God, Jezus en de Heilige Geest. Denk bijvoorbeeld aan de gesprekken over vuur, vol bijbelquotes, die verwijzen naar de incarnatie van de Heilige Geest als vlammen, door de bijbel heen. Of denk aan de gesprekken over God. En vergeet niet de schrijver, met zijn doornenkroon, Messiaans figuur pur sang. Tarkovski voert de kunstenaar dus op als een Jezus-figuur, en dat brengt ons bij de laatste drie-eenheid: Stalker, Days of Eclipse en Hard to Be A God.

Net als in Hard to be a God en Days of Eclipse is de kunstenaar/wetenschapper namelijk een semi-goddelijk figuur, en een stand-in voor de regisseur. In alle drie de films kent deze stand-in de moeite van het leven in een verschrikkelijke wereld waar deze geestelijk bovenuit probeert te stijgen. Alle drie de films kenmerken zich door grijstinten, visueel en moreel gezien. Het zijn exploraties over de botsingen tussen religie en wetenschap, en soms blijkt de wetenschap niet onfeilbaar en religie verschrikkelijk, en de andere keer geeft religie juist duiding en biedt wetenschap een houvast. Een nuance die door de drie films als een rode draad heen loopt, maar die ook in elk van de films afzonderlijk meespeelt. Het grootste basisidee in de per abuis ontstane thematische trilogie is dan ook dat er geen vaste waarden zijn die houvast bieden bij het kennen van jezelf en het kennen van het universum: altijd blijft het ongrijpbare en onnoembare de kop opduiken, en de drie ideologische giganten die houvast moeten bieden tonen dat ingrijpen in het universum onmogelijk is. Als mens ben je overgeleverd aan de grillen van het lot: de geschiedenis staat vast, het noodlot treft mensen willekeurig, en als mens zijn we niet in staat om enige invloed uit te oefenen op een goede afloop.


Onderwerpen: , , , , , , , , , , , ,


Reageer op dit artikel