Il deserto rosso (1964)
Abstracte schildering in koele kleuren

19 september 2015 · · Analyse + Retrospectief

In het kader van de tentoonstelling Michelangelo Antonioni – Il maestro del cinema moderno in EYE is Il deserto rosso (1964), één van Michelangelo Antonioni‘s belangrijkste films, opnieuw in de bioscoop te zien. De Italiaanse regisseur behoort tot een select groepje regisseurs dat een geheel eigen beeldtaal wist te ontwikkelen. De verhouding tussen personages en de ruimte waarin ze zich begeven stond daarin centraal. In Il deserto rosso werd zijn uiterst persoonlijke beeldtaal voor het eerst verrijkt met kleur.

Veelzeggend is dat Antonioni het wel eens had over beroepsdeformatie: ook in het gewone leven spookten altijd gedachtes door zijn hoofd als “die man zou niet op een open divan, maar in een ingesloten stoel moeten zitten,” of “het zou passender zijn als achter hem een deur of raam stond.” Dat zie je in zijn films terug: personages staan op bepaalde momenten in een hoek van een kamer, zijn deels verborgen achter meubels of worden ingesloten door een gang. Wat Antonioni’s films moeilijk maakt is de duiding van dergelijke positionering. Onmiskenbaar bewust gedaan, maar wat is de betekenis? Doordat de toegepaste beeldtaal zo specifiek voor hem is, en weinig tot niet teruggrijpt op bestaande conventies, is het kijken van zijn films soms een frustrerende bezigheid. Mede door deze cryptische beeldtaal komen zijn films vaak afstandelijk over.

In Il deserto rosso voegde Antonioni voor het eerst een extra dimensie toe aan zijn beeldtaal: kleur. Omdat het gevoel voor compositie en ruimte onverminderd aanwezig is, maakt deze nieuwe dimensie van Il deserto rosso een (nog) complexere film dan het voorgaande drieluik L’Avventura (1960), La Notte (1961) en L’Eclisse (1962). Veel koele kleuren in deze film, sporadisch afgewisseld met intens rood of een kort intermezzo met enkel warme kleuren. Ook voor het kleurgebruik geldt weer dat Antonioni een eigen plan trekt, waarvan de concrete betekenis zich niet altijd direct openbaart.

Roepen Antonioni’s zwart-witfilms nog associaties op met (glamour)fotografie, de toevoeging van kleur slaat eerder een parallel naar abstracte beeldende kunst. Sommige shots lijken haast een abstract schilderij, zoals beeldvullende shots van een gehavende muur, een stuk modderige grond of een vieze poel. Maar vooral de vaak in onscherpe focus gefilmde objecten dragen hier aan bij. Zo is regelmatig pas duidelijk waar we naar kijken als ergens een personage het beeld in stapt, zoals in onderstaande still. Die abstractie sluit mooi aan bij het onvermogen van het hoofdpersonage haar leefwereld te doorgronden.

Thematisch ligt Il deserto rosso in het verlengde van de drie voorgaande films: een vrouw die moeite heeft het met gewone leven om te gaan, omdat ze hier zo’n ander beeld van had. Waarom neemt een liefhebbende man en een gezond kind, wat haar toch geluk zou moeten brengen, dat gevoel niet weg? Waarom ziet niemand onder welk leed ze gebukt gaat en kan dus ook niemand haar oplossingen aandragen voor de crisis waarin ze verkeert? Ook deze vrouw (vaste Antonioni-actrice Monica Vitti) staat er uiteindelijk alleen voor. De moeite die ze heeft normale emoties te ervaren slaat terug op de emotieloze omgeving waarin ze verkeert: industrieterreinen en scheepswerven. Ook een tripje de natuur in biedt geen soelaas: door industriële stoffen vergiftigde beekjes en de mechanische geluiden in de verte zijn ook tot hier doorgedrongen.

Heeft Il deserto rosso thematisch gezien voldoende bestaansrecht als vierde deel volgend op zijn beroemde trilogie? Persoonlijk vond ik L’Eclisse op dat vlak teveel een herhaling van zetten die in L’Avventura en La Notte gedaan waren, maar Il deserto rosso biedt toch een aantal interessante toevoegingen aan het kernthema – het gevecht tegen de emotionele leegte. Door de aanwezigheid van het kind speelt moederliefde een rol in deze film, waarover Vitti zegt: “Het is niet het kind dat een moeder nodig heeft, maar andersom.” Tegelijkertijd is het kind een spiegel voor Vitti, die op een gegeven moment dezelfde schreeuw om affectie geeft als Vitti eerder deed.

Verder is er de industriële omgeving, die het jetset milieu uit zijn eerdere films vervangt. Het ligt voor de hand hierin een kritiek te zien op een verkillende, machinale maatschappij, maar dat was niet Antonioni’s intentie. In zijn ogen is het onterecht de machines te veroordelen als de oorzaak van de emotionele crisis die hij signaleerde. De mens moet een manier vinden hier mee te leven en de schoonheid te zien in dit ‘nieuwe’. Daarom esthetiseert hij de fabrieksterreinen en predikt geen terugkeer naar een oude levenswijze waar we vertrouwd mee zijn. Hoewel onbedoeld, maakt dit Il deserto rosso misschien wel tot zijn meest actuele film, in een tijd dat de mensheid zoekt naar een evenwichtige omgang met haar natuurlijke bronnen en zich nauwelijks raad weet met het industriële ‘monster’ dat ze creëerde. Niet alleen heeft Il deserto rosso voldoende bestaansrecht als opvolger na de bejubelde trilogie, het is zelfs de meest veelzijdige en filmtechnisch interessantste film van de vier.

Dit is een aangepaste versie van een artikel dat eerder op Salon Indien verscheen.

Klik hier voor het volledige programma rond Michelangelo Antonioni in EYE, en hier voor een overzicht van de speeldate van Il deserto rosso.


Onderwerpen: , , , , ,


Reageer op dit artikel