India door de ogen van Bollywood (2)
India en hindoeïsme onlosmakelijk met elkaar verbonden

13 juli 2015 · · Beschouwing + Salon India

Geen land en religie die zo met elkaar samenvallen als India en hindoeïsme. Ruim drie kwart van de Indiërs is hindoe, terwijl het hindoeïsme buiten India relatief marginaal is. Dat maakt het niet eenvoudig om een onderscheid tussen religie en cultuur te maken, zo verweven zijn zij met elkaar. Daar komt bij dat hindoeïsme voor de buitenstaander notoir onnavolgbaar is, met zijn veelheid aan goden, tradities en gewoonten. Hoe gaat Bollywood daar mee om in zijn films?

Er is haast geen Indiase film die er aan ontkomt religieuze gewoonten of rituelen door te laten sijpelen. Al was het maar omdat religieuze festivals en trouwrituelen geliefde settings voor een dansje en een liedje zijn. ‘Hardcore’ hindoeïsme ben ik tot nu toe maar weinig tegengekomen, en zeker in Bollywood is het vaak met een lichte touch. Het is vooral het uiterlijk vertoon dat met graagte uitgebaat wordt. Inhoudelijk lijken vooral de antieke geschriften geliefd, zoals in het Westen tot op de dag van vandaag teruggegrepen wordt op de Bijbelverhalen als inspiratiebron.

Het religieuze epos als literaire bron

Twee van de belangrijkste geschriften in het hindoeïsme zijn de Mahabharata en de Ramayana. Epische verhalen over koningen, goden en meer, die zich zonder al teveel moeite laten transformeren naar een hedendaagse situering. In een film als Raajneeti (2010) is een segment uit de Mahabharata verwerkt om de politieke machtsstrijd een aanvullende dramatische laag te geven. Een jongen die als Dalit (kasteloos en daarmee het laagste van het laagste) opgroeit, blijkt een onwettige halfbroer van twee mannen uit een politieke dynastie. Binnen de machtsstrijd die ontstaat nadat hun machtige vader ziek wordt, komen de (half)broers in verschillende kampen tegenover elkaar te staan.

Het is precies de vergezochte maar dramatische verhaallijn waar je ook zonder kennis van de Mahabharata wel een episch koningsdrama in vermoedt. Dat wordt in Raajneeti nog eens versterkt doordat regisseur/schrijver Prakash Jha een flinke snuf The Godfather (1972) door het drama mengt. Zo is een van de broers duidelijk gebaseerd op Michael Corleone. Aanvankelijk houdt hij zich afzijdig van de familiebusiness, maar na de ziekte van zijn vader corrumpeert hij steeds meer tot nietsontziende machtswellusteling.

Ondanks, of juist dankzij, die worteling in dramatische klassiekers, slaagt Prakash Jha er niet in echt een eigen karakter aan de personages te geven. Karakters in wie je de (morele) afwegingen en ontwikkeling meevoelt. De spiegeling aan bijvoorbeeld een Michael Corleone is eigenlijk fnuikend, omdat het pad daarmee al uitgestippeld blijkt.

Religie? Vooral niet te serieus nemen.

Direct herkenbaar hindoeïsme zien we in Raajneeti dus weinig, het schuilt onder het oppervlak in de verwijzing naar oerbronnen. De tegengestelde aanpak is flink uit te pakken met dat wat het hindoeïsme vermag. Religieuze films zijn een genre op zich, maar tegenwoordig wel buiten de mainstream van Bollywood. Daarbinnen is Bhool Bhulaiya (2007) een (niet geheel geslaagd) voorbeeld van een film die in een typisch Bollywoodse mengelmoes van genres het bovennatuurlijke ten tonele voert.

Er is nauwelijks een genre dat ongemoeid blijft in dit verhaal over vermeende geesten in een paleis waar twee verliefde tortelduifjes hun intrek nemen. Buiten de familie om hebben ze hun huwelijk bekokstoofd, terwijl de door hen beoogde huwelijkskandidate verondersteld wordt dit alles met jaloezie te bezien. Zijn het geesten die het huwelijksgeluk belagen, of hebben we te maken met wraakacties?

Aanvankelijk veel comedy of error-achtige taferelen, met net teveel personages die kwalificeren als comic relief, om de film echt spannend te maken. Naarmate de film vordert wordt het iets serieuzer. De ‘geesten’ blijken een persoonlijkheidsstoornis bij een van de personages, waarna er een psycholoog aan te pas moet komen om de boel te genezen. Dit gaat niet anders dan samen met een brahmaan, in een sessie die wegheeft van een exorcisme.

Dit klinkt heel interessant, en was dat ongetwijfeld ook geweest, als het maar wat authentieker zou schijnen dan het hele toneelstukje dat het nu is. Het personage van de psycholoog wordt gespeeld door Akshay Kumar, die te zelfbewust vooral een filmster staat te zijn. Het ritueel heeft weinig om het lijf, al is de dansscène die er onvermijdelijk in opduikt niet te versmaden. Jammer, want het gegeven van een samenkomst tussen psychologie (modern) en religie (traditie) had beslist potentie.

Ten slot nog één film die religie zo radicaal tot hoofdthema bombardeert dat we met een pastiche van doen krijgen: OMG: Oh My God! (2012). Hierin daagt een door ongeluk achtervolgde ondernemer God voor de rechter, wat resulteert in een geestig steekspel tussen opportunistische atheïsten en, nou ja, opportunistische gelovigen. Het verraste me enigszins dat in een land dat nog veel met censuur te maken heeft en waarin religie zo’n wezenlijk onderdeel van het leven van velen is, zo de draak gestoken kan worden met (vooral) de hindoeïstische traditie. Het is milde spot, maar toch, de ondertoon is niet mis te verstaan: laten we religie niet te serieus nemen!


Onderwerpen: , , , ,


1 Reactie

  1. Peter Cornelissen

    Bollywood is misschien ook niet het terrein om echt iets inhoudelijks te doen met het hindoeïsme. Ik weet niet of de pure religieuze vertellingen binnen deze stroming nog steeds in de mode zijn in India, maar daar had je er best veel van dacht ik (ook lang lopende tv-series). Vol kleurrijke special-effects en knullige enscenering zijn die al snel iets om in het Westen meer ironisch te bekijken, maar wat ik er van zag vond ik ook eigenlijk gewoon wel leuk. Bajrangbali (1976) is een aardige ‘starter’ voor de Ramayana.


Reageer op dit artikel