India door de ogen van Bollywood (3)
Succes door ondernemerschap... of misdaad

24 juli 2015 · · Beschouwing + Salon India

Een van de eerste Bollywoodfilms die ik in aanloop naar deze themamaand zag, bleek onverwacht veel herinneringen aan mijn Indiase trip naar boven te brengen. Allereerst omdat Band Baaja Baaraat (2010) over de huwelijksfeestindustrie gaat; anders dan in het Westen veel zichtbaarder aanwezig in het dagelijkse Indiase leven. De nieuwsgierigheid gewekt bevond ik me zelf op een gegeven moment op zo’n feest. Interessanter nog vond ik de ondernemersmentaliteit van de hoofdpersonages: Indiaas tot en met.

Een van de dingen die me in het Indiase straatbeeld het meest is bijgebleven, is de veelheid aan eenmanszaakjes (lees: marktkraampjes). Dit afgezet tegen een relatieve afwezigheid van grootwinkelbedrijven, zoals supermarkten, filiaalketens en shopping malls. De cijfers staven dit inderdaad. Zo blijken supermarkten een aandeel van slechts 2% in de voedselverkopen te kennen, terwijl de individuele ondernemer met wetgeving wordt beschermd tegen grote (buitenlandse) ketens (Economist). En vorige week bleek uit onderzoek dat India slechts het 43e (van 50 onderzochte landen) gunstigste vestigingsklimaat voor winkels kent (Arcadis).

Helemaal aan de onderkant van de maatschappelijke ladder is ondernemerschap vaak de enige mogelijkheid om te voorzien in een bestaan. Vandaar de talloze kraampjes langs de weg, van mensen die allemaal hetzelfde verkopen. Op retailgebied wordt het nauwelijks ingewikkelder dan winkels met een paar man personeel. Hier is onder andere de totaal gebrekkige infrastructuur debet aan. Meer cultureel bepaald lijkt het erop dat samenwerkingen van enige complexiteit lastig liggen; men is nu eenmaal gewend de eigen boontjes te doppen. Een self made man (m/v) worden, hoe bescheiden ook, lijkt het ideaal.

Partnerschap in liefde en zaken

Precies dat laatste element kleurt de verhoudingen in Band Baaja Baaraat. Bittoo wacht na zijn studie een leven op het platteland, waar hij geacht wordt zijn ouders te helpen in de landbouw. Weinig glamoureus, en dus rommelt hij zich in een samenwerking met Shruti, een talentvolle weddingplanner. Met de eerste successen ontluikt een romance, en dus dienen de complicaties zich aan.

Het aardige van deze romantische komedie is dat beide personages volop gedreven worden door individueel succes door ondernemerschap. Ze zijn pas succesvol op het moment dat ze samenwerken. Samen overzien ze de complexiteit van de organisatie van een groot huwelijksfeest, hebben ze de doortraptheid om klanten binnen te halen en de inventiviteit om acute problemen op te lossen. Succesvol ondernemerschap ten top. Tegelijkertijd treedt daarmee de door Bittoo geopperde wijsheid in werking: liefde en zaken gaan niet samen. Na een breuk gaan beiden op eigen gelegenheid verder, zonder in staat te zijn tot dezelfde successen.

Dan maar kwaadschiks: de gangsterfilm

Als succes niet goedschiks gehaald kan worden, dan kwaadschiks. De gangsterfilm is een populair genre, waarbij de mate van geweld en sadisme niet per sé onderdoet voor de Westerse evenknie. Vaak beslaan dergelijke films een langere periode met een introductie van een berooid hoofdpersonage op jonge leeftijd. Drijfveren zijn gewoonlijk wraakgevoelens en/of drang naar exorbitant succes. Zo toont Bombay Velvet (2015) van Anurag Kashyap de opmars van straatschoffie Johnny Balraj naar bokser tot uiteindelijk nachtclubeigenaar annex gangster. Dat alles in de veronderstelling dat geld en status hem de liefde van Rosie zouden kunnen doen winnen. Nog langer is de periode die Gangs of Wasseypur (2012) van dezelfde regisseur beslaat en waarin achtereenvolgende generaties gangsterfamilies elkaar in een spiraal van wraakmotivaties naar het leven staan.

Once Upon a Time in Mumbaai (2010) stipt een facet aan dat vaker in gangsterfilms terugkeert; de machteloosheid van het politieke systeem. ‘Sultan’ Mirza is hier het jongetje dat na een overstroming niets meer heeft, en in wie een vuur brandt ooit de absolute gangsterbaas van Mumbai te worden. Onder zijn bewind verkeert de stad in relatieve rust. Hij helpt de armoedige bevolking waar het kan, en wordt door hen dan ook op handen gedragen.

De politie is niet alleen incompetent (in Bollywoodfilms is deze haast altijd of corrupt, of incompetent, of allebei) maar ondervindt ook weerstand vanuit de bevolking. Sultan Mirza voorziet immers in zaken waar de overheid ernstig in gebreke blijft. Tegelijkertijd rammelt een nieuwe generatie gangsters aan de poort, verblind door het succes van Sultan Mirza. Een generatie die er een heel wat minder hoogstaande moraal op na houdt. Dat brengt de autoriteiten op de ongemakkelijke waarheid dat de macht van Sultan Mirza zo gek nog niet was.

De manier waarop Sultan Mirza geportretteerd wordt geeft te denken. Van geweld of de ongetwijfeld bloedige weg naar de top zien we hoegenaamd niets. Zijn imperium is gebouwd op relatief onschuldige smokkelwaar, en drugs wijst hij uit religieuze overtuiging af. We zien hem vooral in een witte Mercedes de weldoener uithangen en onderdanig dingen naar de hand van een beroemd actrice. Dit maakt hem voor de kijker te behappen als sympathiek personage: haast het toonbeeld van de geslaagde ondernemer die men zelf zou willen zijn.


Onderwerpen: , , , ,


Reageer op dit artikel