Journal d’un curé de campagne (1951)
Gevangenschap en bevrijding: Robert Bresson (3/3)

27 april 2015 · · Beschouwing

Met de gevangenisfilms van Bresson worden gewoonlijk de 3 achtereenvolgende films bedoeld die deels in de gevangenis spelen: Un condamnée à mort s’est échappé (1956), Pickpocket (1959) en Procès de Jeanne d’Arc (1962). Paul Schrader rekent in Transcendental Style in Film ook Journal d’un curé de campagne (1951) tot die cyclus. Hier is meer sprake van gevangenschap in overdrachtelijke zin, zoals al blijkt uit een van de eerste shots. Door de tralies van ijzer hekwerk bekijkt de jonge pastoor dorpsgenoten, die zich prompt van hem afkeren. Het thema van de film is gezet.

De jonge pastoor is net aangekomen in de gemeenschap die hem toebedeeld is. Al snel merkt hij een vijandige sfeer, het lijkt alsof iedereen de pik op hem heeft. Zelf kampt hij met een slechte gezondheid, naar later blijkt maagkanker. Met moeite houdt hij zich op de been met brood gedrenkt in wijn. Hij wordt versleten voor alcoholist die slecht voor zichzelf zorgt. Zijn goed bedoelde bemoeienissen met de mensen landen niet in goede aarde, terwijl zijn jeugdige leeftijd hem met een autoriteitsprobleem opzadelt.

Net als Pickpocket gaat de film lange tijd over de verhouding van het individu tot de gemeenschap, als bepalend voor de vorming van diens identiteit. Een mentorachtige figuur houdt de priester voor dat een goede priester zich niets aantrekt van wat de gemeenschap van hem vindt. Grote indruk maakt de zelfmoord van een arts, die net zo vertwijfelend door het leven ging als hijzelf. De lesjes die de jonge pastoor de dorpsgenoten voorhoudt klinken hol en onovertuigend. Hij lijkt er zelf niet in te geloven, en interesse in en compassie voor zijn dorpsgenoten klinkt er al helemaal niet in door.

De vervreemding neemt toe en het verblijf in het dorp ontaardt steeds meer in een lijdensweg, een kruisgang. Natuurlijk moet dit leiden tot de keuze voor ‘het gevangenschap van de Heere’, feitelijk een bevrijding van zijn last. Net als de hier opvolgende films speelt voorbestemming een belangrijke rol. In Journal wordt de afloop niet zo duidelijk vooraf verklapt als later wel eens het geval was, maar in de stijl van de film klinkt een en al determinisme door. Bresson gebruikt zeer veel dubbelingen. We lezen de tekst die de priester schrijft, horen vervolgens diezelfde tekst opgelezen, en zien vervolgens de gebeurtenis. Continue wordt de schaduw van een gebeurtenis vooruitgeworpen door de verstelstem.

Dat neemt niet weg dat de vertelstem vaak onbetrouwbaar is, soms op een ironische manier. Zo schrijft de priester dat hij op een dieet van wijn en brood leeft, maar zich sterk voelt. Iets wat duidelijk wordt tegengesproken door het beeld van zijn ingevallen, ziekelijke hoofd. Ook vernemen we vooral vanuit de vertelstem over de vijandigheid van de bewoners jegens hem; uit wat we zien gebeuren lijkt er evengoed sprake van een flinke dosis paranoia.

Uiteindelijk is het een combinatie van factoren die samenkomen: de van emotie en psychologie gestripte stijl van Bresson, de vele dubbelingen, de onbetrouwbare verstelstem, het ziekelijke voorkomen van de priester, de vijandige sfeer, maar ook de grote gaten die geregeld in de vertelling vallen, dat een soort beklemmende koortsdroom ontstaat waarmee, voor mij, in deze film het meest overtuigend het dramatisch gewicht van verscheurdheid voelbaar maakt. De film is doordrenkt van twijfels, paranoia en onzekerheid; niet op de cerebrale, koele manier van een Bergmanfilm, maar op een drukkende, dwingende manier waaraan niet te ontkomen valt.

In formele zin vind ik Pickpocket de meest geslaagde film. In al zijn bondigheid de perfecte uitvoering van de Bresson-stijl en thematiek. Toch deed Journal me nog nét iets meer. De zakkenrollende eenling Michel zet zich vooral af tegen de gemeenschap. De pastoor, al net zo’n eenling, wil er juist zo graag deel van uitmaken, maar het is hem niet gegund. En dan is er nog de geloofscrisis. Het maakt een sociale én existentiële eenzaamheid die haast hartverscheurend is. Paul Schrader heeft het in Transcendental Style in Film over een passion. En zo voelt Journal, als een moderne variant op het lijdensverhaal. Verteld in ascetische stijl, met hier en daar een klein wonder.


Onderwerpen: , , , , ,


Reageer op dit artikel