Jupiter Ascending (2015)
Recycling en reïncarnatie.

9 februari 2015 · · Analyse

Joseph Campbell onderzocht in de jaren vijftig van de vorige eeuw de onderliggende structuren van mythologische verhalen. Hij beweerde dat bijna alle grote mythes, sagen en heldenverhalen dezelfde structuur volgden, waarbij een held vanuit het bekende een afdaling maakt in het onbekende, alvorens terug te keren op zijn eigen stek met bij de Goden opgedane nieuwe kennis. Het Gilgamesj-epos, de Noorse sagen, de Griekse en Romaans mythen, de verhalen van de Indiërs en Indianen, de Egyptische Godenverhalen, zelfs de Bijbel, allemaal zouden ze dezelfde zeventien stappen volgen wanneer het op een heldenverhaal kwam. Ondanks dat zijn theorie niet meer gesteund word door veel hedendaagse onderzoekers van mythologische literatuur, kan de invloed van de “Hero’s Journey”, of de Mono-mythe, op de hedendaagse popcultuur niet ontkend worden. George Lucas gebruikte de Mono-mythe als blauwdruk voor Star Wars, en heel veel blockbusters volgen nagenoeg dezelfde structuur, aangezien ze teruggrijpen op deze blauwdruk. Tegenwoordig is de structuur zelfs zo bekend dat familiefilms als The Lego Movie (2104) en Rango (2011)een parodie waren op deze aloude bekende structuur.

Naast Star Wars en The Lord of the Rings is er nog één grote filmtrilogie die de Mono-mythe gepopulariseerd heeft in het popcultureel lexicon: The Matrix trilogie. De hele Mono-mythe, én The Matrix, vallen in één woord samen te vatten: The One. Het idee van een uitverkorene die een reis zal moeten ondergaan, en die het contact vormt tussen de gewone mensheid en het bovennatuurlijke . The Matrix betekende de doorbraak van Lana (toen nog ge-credit als Larry) en Andy Wachowski, die al jaren teren op het succes van die film, maar niet kunnen rekenen op milde kritieken of goede box-office voor hun recente films. Ondergetekende ziet de twee vervolgen op The Matrix, Speed Racer en Cloud Atlas als miskende meesterwerken, die visueel (en verhaal-technisch) de kop boven het maaiveld probeerden uit te steken, en dat moesten bekopen met een publieke onthoofding. Jupiter Ascending, hun nieuwste flop, is narratief veiliger – een terugkeer naar oude leest. Jupiter Ascending is een film die de Mono-mythe nauwgezet volgt, maar tevens een ode is aan deze Mono-mythe.

De uitverkorene hier heet Jupiter (Mila Kunis), genoemd naar de planeet, en geboren in een gunstig sterrenbeeld. Op Aarde is ze schoonmaakster, maar ze wordt letterlijk opgenomen in het Goddelijke door een mysterieuze jager genaamd Caine Wise (Channing Tatum), die half mens is en half wolf. Hij brengt haar op de hoogte dat zij zeer letterlijk de erfgenaam is van de aarde, en de reïncarnatie van de Koningin van het Universum, matriarch van de kapitalistische en aristocratische familie Abrasax. Ook aanwezig in deze totale krankzinnige wereld zijn letterlijk onderdanige bijen, dinosaurussen met engelenvleugels, vrouwen met bambi-oren, belasting-robots, goudmijnen onder de wolken van Jupiter, kostbare levens-elixers en wapens die graancirkels creeëren. Het is een narratieve ratjetoe van elementen uit mythologische verhalen en scifi-epi uit het verleden.

Jupiter Ascending hint er sterk naar dat de familie Abrasax en hun handlangers, verantwoordelijk voor het ontstaan van het leven op aarde, ook verantwoordelijk zijn voor ons mythologisch lexicon. Op de achtergrond zien we tientallen soorten wezens wiens uiterlijk een vermoedelijke inspiratiebron voor onze godenverhalen levert: van een Ganesh-achtige piloot, tot de Egyptische goden met Haviks-hoofden, van de gouden koets uit de Bijbel en andere mythologische bronnen, tot de gigantische vleugels die terugkeren in de Noorse mythologie, Indiaanse mythologie en de christelijke dogma’s rond Engelen. Zelfs de namen suggereren mythologische gronden. Abrasax, de goddelijke én demonische leiders van het universum, lijkt in naam een verwijzing naar Abraxas, de demiurg (ondergod) van de Gnostici, die zowel het demonische als het heilige vertegenwoordigde. Andere namen met religieuze of mythologische achtergrond zijn onder andere Caine (de Bijbelse Kaïn), Ibis (significant in Egyptische mythologie), Dante (naar de schrijver), Titus (naar de Romeinse keizer), Balem (naar de Bijbelse magiër Bileam of Balaam) en Famulus (de handlanger van Balem, genoemd naar zijn functie-beschrijving. Een Famulus is de hulp van een mysticus). Zelfs de achternaam van Sean Bean’s personage Stinger Apini is een verwijzing. Apini is een biologische bijenfamilie, toepasselijk voor Stinger, een mens/bij hybride.

Er wordt niet alleen geleend bij mythologie, maar ook andere space opera’s worden vakkundig leeggeplukt voor invloeden. We zien elementen van Star Wars, Edgar Rice Burroughs’ boek John Carter of Mars, Blade Runner, Dune, en vooral campy meesterwerken als Flash Gordon en Masters of the Universe, en de werken van tekenaar Jean “Moebius” Giraud, wiens designs voor films als Alien, Tron, Star Wars V, Willow, The Fifth Element, Le Maitres du Temps en Heavy Metal en stripboeken als The Incal en Heavy Metal zeer invloedrijk zijn geweest op het werk van de Wachowskis. Deze erkennen dat in interviews, en noemen als inspiratiebron voor Jupiter Ascending ook het werk van Terry Gilliam. De film verwijst naar Brazil‘s iconische 27b/6 en de bijpassende bureaucratische hel in een uitgebreide scène in een intergalactisch belastingskantoor, eindigend met een cameo van de Python zelf.

Mochten we denken dat de Wachowski’s enkel leentjebuur spelen bij anderen, dan ontkrachten ze dat door ook veelvuldig uit eigen werk te stelen. Van Speed Racer worden de enerverende race-scènes geleend, de moraal over de keuze tussen familie en groot kapitaal, en de kapitalistische schurken. Uit The Matrix word het idee van mensen als gebruiksvoorwerp geleend, het idee dat mensen door de schurken geoogst kunnen worden als vee. Een verhaallijn die ook terugkeert in Cloud Atlas, waar elk van de zes verhaallijnen een kannibalistische metafoor kende. Uit Cloud Atlas word ook het idee van genetische reïncarnatie geleend: het idee dat er met de basisbouwstukken van het menselijk DNA, ondanks de ontelbare combinaties, het onvermijdelijk is dat er terugkeer van zielen, gedachten en situaties plaats zal vinden over de jaren heen. In Jupiter Ascending is Jupiter de erfgenaam van het universum, omdat haar DNA overeen komt met dat van de overleden koningin.

Dit is ook de reden dat ik begon met het uiteenzetten van de Mono-mythe: het idee dat ontelbare verhalen toch dezelfde bouwstenen kennen. Mijn inziens is het namelijk te makkelijk om alle geleende elementen af te doen als simpel plagiaat. Voor filmmakers die zich zo bewust zijn van hun voorgangers, en de Campbelliaanse mono-mythe, lijkt het doelbewust om te bouwen uit ander materiaal, omdat de film daar zelf overgaat. Kort gezegd: Jupiter Ascending is een film over genetische brokken code, die op allerlei manieren in elkaar gezet kunnen worden, maar onmiskenbaar zorgen voor reïncarnatie en herhaling. Een herhaling die uitgebuit wordt voor commercieel gewin. Maar Jupiter Ascending is ook een film gemaakt uit narratieve brokken plot, die op allerlei manieren in elkaar gezet kunnen worden, maar onmiskenbaar zorgen voor de mono-mythe en herhaling. Een herhaling die uitgebuit wordt voor commercieel gewin. Je zou bijna zeggen dat de verwijzingen naar de mono-mythe en de vele clichès doelbewust zijn niet?

Het lijkt duidelijk dat de broer en zus zelf ook de ironie door hebben gehad, wanneer campy dialoog als “Your Majesty, I have more in common with a dog than I have with you” “I love dogs, I’ve always loved dogs” letterlijk gevolgd worden door een schaamtevolle blik van Mila Kunis en de verwarde blik van Channing Tatum, acteurs die sowieso goede camp vertegenwoordigen. Jupiter Ascending neemt zichzelf, ondanks wat critici beweren, niet te serieus, en de film bevat zelf al enkele steken naar Hollywood, haar clichés en haar werkwijze. Op een gegeven moment antwoord een personage wanneer er gevraagd wordt waarom ze geen gebruik maken van een vermoedelijk visueel extravagante oplossing “Er is geen geld voor”.

Van Jupiter Ascending is bekend dat er veel gekonkel is geweest achter de schermen: een groot gedeelte van het script en de gefilmde scènes werd niet gebruikt, omdat special effects toevoegen te veel geld zou kosten. De film werd gedumpt in Februari, niet de sterkste maand in Amerika. De oorspronkelijke visie van de Wachowski’s was op zijn minst twintig minuten langer, en de snelheid van het plot doet inderdaad vermoeden dat er gekort is op scènes die essentieel waren voor balans in tempo en verhaal. Dat doet niet af aan de grandeur van de visie van de Wachowski’s: een ode aan de mono-mythe en een parodie op de kapitalistische recycling van Hollywood, met werkelijk waanzinnige actiescènes, waarvan de eerste actiescène met Kunis en Tatum behoort tot één van de beste van de afgelopen paar jaar. Ik wacht naarstig op een director’s cut.

★★★★☆


Onderwerpen: , , , , , , , , , , , , ,


1 Reactie

  1. Dirk

    Thanks voor deze review, ik was al bang dat deze film een tegenvaller was. Nu ben ik weer gerustgesteld!


Reageer op dit artikel