Kanchana Sita (1977)
Twee blikken op een bijzondere religieuze film

Kanchana Sita

Kanchana Sita (Golden Sita) vertelt het laatste gedeelte van de Ramayana, het religieuze epos dat één van de twee belangrijkste geschriften van het hindoeïsme is. Regisseur/schrijver G. Aravindan benadert de tekst op geheel eigen wijze, die doet denken aan wat men later ‘contemplatieve cinema’ is gaan noemen. Door deze minimalistische stijl is enige voorkennis van het verhaal wel zo prettig, anders is Kanchana Sita zeer moeilijk te volgen. Aravindan legt niets uit omdat hij veronderstelt dat het (Indiase) publiek die voorkennis wel heeft. Peter en Kaj bespreken waarom Kanchana Sita toch ook zeer de moeite waard is voor de westerse kijker, en wat de film zo bijzonder maakt.

Kaj: G. Aravindan behoort tot de zogenaamde Malayalam New Wave, een jaren zeventig en tachtig arthouse cinema beweging in de zuidelijke deelstaat Kerala (waar Malayalam de voertaal is). Aravindan vormt samen met John Abraham en de eerder op Salon Indien besproken Adoor Gopalakrishnan een top drie van succesvolle, erkende regisseurs binnen deze beweging. Aravindan is de minst bekende van hen in het westen, maar Kanchana Sita bewijst dat dit ten onrechte is. Het is een bewerking van een gelijknamig toneelstuk van C. N. Sreekantan Nair, hoewel dat niet aan de film is af te zien. Aravindan schrapte bijna alle dialoog en gebruikt juist veel stilte en natuurgeluiden om zijn beelden kracht bij te zetten. Daarvoor draaide hij zijn film in de jungle van Andhra Pradesh en castte enkel leden van lokale Chenchu stam, die beweren af te stammen van Rama zelf, de held/god van de Ramayana.(1)De Ramayana vertelt het verhaal van prins (en later koning) Rama en zijn vrouw Sita, avatars van de goden Vishnu en Lakshmi. Een belangrijk component is de jarenlange ontvoering van Sita door de demon Ravana. Uiteindelijk verslaat Rama Ravana en wint Sita terug. Hoewel Ravana haar nooit onheus bejegend heeft, wordt er door het volk aan haar kuisheid getwijfeld. Rama wordt tot zijn verdriet omwille van zijn onderdanen gedwongen Sita te verbannen naar de jungle. Ogenschijnlijk begint Kanchana Sita hier, maar in deze specifieke versie van het verhaal is Sita al verzwolgen door Moeder Natuur, omdat ze de onrechtmatige vernedering van het ballingschap niet meer kon verdragen. In het westen hebben we soms de neiging om films als Kanchana Sita spiritueel te noemen, maar is dat wel terecht?

Peter: Het is verleidelijk om de film spiritueel te noemen, maar dit gaat dieper, Kanchana Sita is echt een religieuze film. Misschien de eerste en enige film die ik het label ‘contemplatief’ zou willen geven. Het draait allemaal om dharma, het volgen van het rechte pad. Voor een koning (Rama) betekent dit dat je je eigen vrouw moet verbannen zonder dat daar een geldige reden voor is, of dat je (in de openingsscène van de film) iemand die zichzelf een boetedoening heeft opgelegd moet straffen. Maakt Rama de juiste keuze of niet (voor zichzelf, zijn volk, zijn vrouw)? Maakt dat hem een goed man? In treffend gekozen beelden vangt de film die keuzes en het effect daarvan op de omgeving; de band met de natuur, de goden, de geliefden – en alle mogelijke moeilijkheden daarin.

Kanchana Sita

Kaj: Het is knap hoe Aravindan zelden dialoog gebruikt en toch dat alles visueel overbrengt. Net zoals hij dat met Sita doet, die niet als menselijk personage aanwezig is maar wel in de natuur die symbool voor haar staat. De sfeervolle sleutelbeelden daarbij zijn die van alleen de natuur: de bomen, de bloemenvelden, de de wind die door beiden waait en de zon die ondergaat in de rivier. Zo is Sita ondanks haar fysieke afwezigheid toch overal (metafysisch) aanwezig. Haar dood door verzwolgen en één te worden met haar moeder, Moeder Natuur, heeft in deze versie al voor de start van het verhaal plaatsgevonden. Terwijl Rama met zijn niet bepaald goddelijke voorkomen en zichtbare buikje des te menselijker overkomt. Hij wordt omgeven door haar goddelijkheid, en kan daardoor zijn verbannen van haar nooit vergeten. Het maakt van het volgen van de dharma een tragisch lot. Het juiste pad wordt in Kanchana Sita iets dat Rama nu eenmaal moet doen als held en god (Rama is een avatar van Vishnu), niet iets wat hij zelf wil. Een opoffering die hij aan zijn stand verplicht is.

Peter: Het grootste letterlijke offer dat in de film van Rama wordt gevraagd, het rituele offer van een paard aan de god van het vuur, neemt het laatste gedeelte van Kanchana Sita in beslag. Dit ritueel kan alleen worden uitgevoerd in het bijzijn van de echtgenote. Sita is verbannen, maar Rama zal nooit een ander trouwen. Daarom laat hij een gouden beeld maken van Sita (vandaar de titel) om samen met hem dit ritueel te volbrengen. Als alle verplichtingen dan van Rama zijn afgevallen en hij zonen heeft gevonden die de macht kunnen overnemen (Sita baarde hen pas na verbannen te worden en Rama wist dus niet van hun bestaan), is het tijd voor hem om alle overwegingen tot een conclusie te laten komen en de aardse wereld achter te laten.

Kanchana Sita

Kaj: Dat stuk van de film vanaf de introductie van het paard is zonder meer het sterkste gedeelte. Alleen al die woordeloze scène waarin het paard wordt geïntroduceerd en die twee jongens het beest bestuderen is prachtig. Maar dat einde is misschien nog wel het mooist, waarin Rama alles loslaat en in de rivier loopt, en zich zo bij de symbolische Sita voegt. Een fijne conclusie van alle contemplaties die Aravindan met zijn zwijgzame en lijdzame Rama oproept.

Peter: Gaat het wel over iets loslaten? Na zijn laatste verplichting in het offer, is het niet perse dat hij iets loslaat, maar misschien meer dat hij een laatste morele keuze maakt. Eentje in de lijn van andere filosofen die zichzelf in een existentiële crisis bevinden nadat ze geprobeerd hebben de wereld in termen van goed en kwaad uit te drukken. Van de mythische Lao Tse – die in het taoïsme als een van de eerste een balans zocht in een dualistische wereld, om zich daarna volledig uit de wereld terug te trekken – tot de epicuristen, Hegel, (in negatieve zin) Nietzsche en uiteindelijke Camus. Hij legt de verantwoording voor de zingeving van het leven helemaal bij de eigen persoon, door nogal bot te stellen dat de belangrijkste filosofische vraag die je jezelf kan stellen is of je nog wilt blijven leven. Dat terugtrekken wat Rama doet, valt wat mij betreft meer in die lijn dan een eventueel verlangen naar Sita. En als Sita de natuur zou zijn, zou hij dan niet veel beter blijven leven, in de natuur?

Kaj: Er is echter een verschil tussen als sterveling met een goddelijke aanwezigheid om je heen leven, of je bij die godin voegen door de aardse wereld achter je te laten en zelf ook weer god te worden. Dat is wat er aan het einde van de Ramayana gebeurt: Sita wordt weer Lakshmi, en Rama weer Vishnu, en ze zijn weer als goden herenigd na een tijd als avatars op aarde doorgebracht te hebben. Beide interpretaties kunnen wel naast elkaar bestaan, daar is Kanchana Sita open genoeg voor. Nog een reden waarom het een zeer interessante film is die meer gezien mag worden. Het is jammer dat Kanchana Sita slechts in zeer matige kwaliteit beschikbaar is momenteel, het is te hopen dat deze bijzondere film ooit nog eens goede restauratie krijgt – of überhaupt een release op een digitaal format.

Noten   [ + ]

1. De Ramayana vertelt het verhaal van prins (en later koning) Rama en zijn vrouw Sita, avatars van de goden Vishnu en Lakshmi. Een belangrijk component is de jarenlange ontvoering van Sita door de demon Ravana. Uiteindelijk verslaat Rama Ravana en wint Sita terug. Hoewel Ravana haar nooit onheus bejegend heeft, wordt er door het volk aan haar kuisheid getwijfeld. Rama wordt tot zijn verdriet omwille van zijn onderdanen gedwongen Sita te verbannen naar de jungle. Ogenschijnlijk begint Kanchana Sita hier, maar in deze specifieke versie van het verhaal is Sita al verzwolgen door Moeder Natuur, omdat ze de onrechtmatige vernedering van het ballingschap niet meer kon verdragen.

Onderwerpen: , , ,


Reageer op dit artikel