Kubricks Fucking Wizard of Oz
Yellow Brick Road (slot): Eyes Wide Shut

14 augustus 2015 · · Analyse + Yellow Brick Road

In het vorige stuk in de Yellow Brick Road reeks bekeken we de film The Wizard of Oz (1939) als leidraad in het oeuvre van David Lynch. In dit slotstuk van de reeks kijken we naar een andere meesterfilmmaker, maar in tegenstelling tot Lynch heeft Stanley Kubrick een bloedhekel aan de Judy Garland-musical, zo liet zijn dochter weten. Toch zit Kubricks zwanenzang, Eyes Wide Shut (1999), tjokvol met verwijzingen naar de technicolor-klassieker. Eyes Wide Shut maakt namelijk gebruik van The Wizard of Oz‘ thematische connectie met liegen en de ontmaskering daarvan om een commentaar te leveren op de leugens die plaatsvinden in de eeuwige strijd tussen de seksen.

Oz Wide Shut: party like it’s 1999

Net als The Wizard of Oz speelt Eyes Wide Shut met droomlogica, hier versterkt door de film vrijwel volledig in nachtelijke sferen af te laten spelen. Om duidelijk te maken dat je het grootste gedeelte van de film kunt lezen als een ode aan de droom (de film werd niet voor niets gebaseerd op Arthur Schnitzlers Traumnovelle), laat Kubrick de dochter van het centrale koppel, William ‘Bill’ Harford (Tom Cruise) en zijn vrouw Alice (Nicole Kidman), kijken naar een verfilming van Tsjaikovski’s De Notenkraker. Dit werk van Tsjaikovski speelt zich ook af in een dromenrijk. Terwijl dochterlief Madison naar een Hollywoodfantasie kijkt gaan Bill en Alice naar een andere schijnwereld: een feest georganiseerd door de extreem rijke Ziegler.

Op dit feest zien we enkele expliciete verwijzingen naar The Wizard of Oz. De eerste is de aanwezigheid van Ziegler zelf. In The Wizard of Oz zien we The Wizard in menselijke gedaante, als charlatan Professor Marvel, voordat Dorothy naar het verre oord uit de titel wordt geslingerd via een enkeltje orkaan. Aan het einde blijkt de Wizard evenzeer een charlatan, gelijk zijn Amerikaanse evenknie. In Eyes Wide Shut is Ziegler op het feest, voordat de orkaan werkelijk losbarst (gedurende het feest zelf) en Bill’s huwelijk richting dromenland wordt verwezen. Aan het eind blijkt Ziegler de man achter het gordijn, een Grand Wizard tijdens de magische seksorgies van de culturele en financiële elite. Hij laat Bill van een wereld proeven voorbij zijn eigen veilige gezinnetje, maar de gevaren en geneugten zijn, zo betoogt Ziegler, niets dan gebakken lucht: een show waarin de gevallen doden berusten op louter toevalligheid, en de wereld waarvan Bill heeft kunnen proeven nooit de zijne zal worden. Hij zal moeten terugkeren naar de status quo, zijn eigen huis en gezin: een plaats die geen gelijke heeft.

Nu zou de overeenkomstige slotakte, waarin een man met een bulderende stem de protagonist een opdracht verschaft (in het geval van The Wizard of Oz het pakken van de heks, in het geval van Eyes Wide Shut het stoppen met infiltreren van de seksfeestjes), alvorens onthuld te worden als een bekende die een bubbel doorprikt, een gelijkenis kunnen zijn die door een gril van het lot is ontstaan. We moeten immers niet vergeten dat veel wild verschillende films als puntje bij het paaltje komt vergelijkbare plots kennen (Bambi (1941) en Moonrise Kingdom (2012) bijvoorbeeld: kind verliest ouders, doodt hond, vindt liefde en een natuurramp besluit de film). Maar Eyes Wide Shut is doorspekt met verwijzingen naar The Wizard of Oz (voorbij de genoemde structuurovereenkomsten) waarvan de voornaamste toch wel de vele knipogen naar The Rainbow zijn.

Oz Wide Shut: regenbogen te over

The Rainbow is namelijk het kruispunt waar Will tijdens zijn seksuele escapades telkens terugkeert. Het betreft hier een kostuumwinkel waar een oudere man maskers en uiteindelijk zijn dochter Helena probeert te verkopen. Tijdens de twee bezoekjes verandert de winkel van interieur, en de verkoper compleet van karakter en toon, wat de droomachtige sfeer versterkt en gevoelsmatig doet denken aan de tweedeling van The Wizard of Oz. De regenboog loopt als kleurpatroon door de film heen, in de unieke kerstverlichting. Hier geen kleurloze elektrische led-lichtjes; werkelijk elke vorm van kerstverlichting kent kleurschakeringen waar Judy Garlands hart sneller van zou gaan kloppen (zie bijvoorbeeld bovenstaande plaatje).

Dat het feest van Ziegler de plek is waar Bill en Alice over the rainbow gaan is te zien in een tweetal onderonsjes. Bill wordt ingepalmd door twee schone dames, wiens namen meteorologische connotaties kennen: de éne heet Gayle- wat niet alleen bijna de achternaam is van de protagonist in The Wizard of Oz, Dorothy Gale, maar tevens knipoogt naar de Engelse benaming voor een stevige wind. De andere dame heet Nuala Windsor, met eveneens een stevige bries in haar naam. De stormachtige dames babbelen met Bill over “a very windy day“, en beloven hem daarna mee te nemen naar daar “where the rainbow ends“. Zij zijn de cycloon. Alice ondertussen maakt een wilde rondedans met de mysterieuze Sandor, een playboy op leeftijd. De camera danst om hun heen, en Alice wordt bijna van haar voeten geworpen. De orkaan zit bij William in de woorden, maar is bij Alice fysiek.

Oz Wide Shut: Bills vrienden onderweg

Nadat het huwelijk van Bill en Alice ontworteld is, gelijk Dorothy’s huis, ontmoet Dorothy/Bill zijn eerste metgezel, Nick Nightingale, de vogelverschrikker van deze film. Nick Nightingale, een vogelman in naam, wijst net als de vogelverschrikker Bill op weg naar ‘de tovenaar’. Wanneer we hem voor het eerst zien is hij aanwezig op een podium, zoals het een pianist betaamt, maar wat ook correspondeert met de vogelverschrikker in The Wizard of Oz, die zich eveneens in een verheven positie bevindt. De gesprekken die volgen tussen vogelverschrikker en hoofdpersoon prikken in beide gevallen al snel de verhoogde positie door: zowel Nick als de vogelverschrikker beklagen zich over hun gebrek aan intelligentie. Nick, ooit net als Bill een arts in opleiding, spendeert zijn dagen in jazz-café’s, en als geblinddoekte pianist op orgies. If he only had a brain.

Kort daarna ontmoet Bill zijn ‘blikken man’, een prostituee die na een overdosis voor pampus ligt op een stoel in een badkamer. In The Wizard of Oz blijkt de blikken man één van de belangrijkste handlangers van Dorothy, die in zijn onbaatzuchtigheid te pas en te onpas zijn leven in de waagschaal stelt: hij heeft al het hart waar hij naar zoekt. Dit alles gebeurt nadat Dorothy hem redt, door hem van de grond op te rapen en op te lappen met een beetje motorolie. Bill doet hetzelfde met Amanda. Zij is niet vastgeroest, maar heeft een overdosis heroïne en coke genomen. Dat Bill haar redt van de dood betaalt ze later uit door te pas en te onpas haar leven in de waagschaal te stellen. Zij offert zich op uit loyaliteit aan Bill.

Na het feest keren Bill en Alice terug naar huis, maar het kwaad is geschied. Een hevig gesprek over het huwelijk volgt, waarin Alice bekent dat Bill niet toereikend is in haar seksuele fantasieën. Bill gaat alleen verder, terwijl Alice in slaap valt. Zij zijn beiden kanten van Dorothy, Alice als Dorothy de dromer, Bill als Dorothy in Oz, die de yellow brick road van de gele New Yorkse Taxi’s volgt naar de orgies van Emerald City.

Tijdens zijn reis stuit hij ook nog op een leeuw, de prostituee Domino. Domino is een psychologiestudente die bijverdient door met mannen het bed te delen. Naast een Freudiaans en Jungiaanse thematiek in haar boekenkast is de stijl van de kamer terug te brengen tot een enkel thema: de jungle. Domino draagt een bontjas met tijgermotief, heeft een jungle-motief als dekbedovertrek, Afrikaanse fetisj-maskers aan de muur en een tijgerknuffel op haar bed. Zij is de koningin van de jungle: “lions and tigers and bears, oh my“. Dat de verwijzing naar de cowardly lion ook de homoseksuele geschiedenis van Amerika in gedachten roept, is niet toevallig.

Bladzijdes: 1 2


Onderwerpen: , , , , ,


Reageer op dit artikel