Marketa Lazarová (1967)
Een poëtische parabel voor de Europese samenleving

31 juli 2015 · · Analyse

Leven is overleven. Als je op een volgepakt bootje de Middellandse Zee overvaart, verdreven uit eigen land door oorlog, corruptie of politieke vervolgingen, dan weet je wat dat is. Dan denk je aan de toekomst die ergens voorbij de horizon aan de kusten van Europa ligt. Mocht je de reis in eerste instantie overleven. Kunnen wij ons hier dat nog voorstellen? Niet dat armoede geheel verdwenen is, maar de gemiddelde bioscoopbezoeker met een modaal inkomen zal daar geen last van hebben. Wij leven in een cultuur van overdaad, materieel bezit en constante (digitale) prikkels. Ga dan maar eens een kleine drie uur stilzitten voor een middeleeuws epos dat ons precies hieraan herinnert: leven is – in eerste instantie – overleven.

Marketa Lazarová (1)Marketa Lazarová is onderdeel geweest van het Previously Unreleased-programma, waarbij niet alleen recente titels alsnog een landelijke vertoning krijgen, maar ook genegeerde klassiekers zoals deze in het zonnetje worden gezet. dompelt de kijker onder in de dertiende eeuw van Tsjechië, toen familieclans en adel door botsende machtsverhoudingen elkaar al te graag beroofden, de vrouwen verkrachtten als vorm van uithuwelijking en ledematen afhakten als passende lijfstraf. Centraal staat het titelpersonage, een maagdelijke verschijning die de symbolische spil vormt in een reeks episodes vol van deze gruwelijkheden en ontberingen. Ze lijkt met haar goudgele haar net een engel, en in eerste instantie wil haar vader dat ze tot het plaatselijke nonnenklooster toetreedt omdat deze haar de meeste bescherming kan bieden. Het mag niet zo lopen, maar dat betekent niet dat haar passieve rol geen uitwerking heeft op het gemeenschappelijke lot.

Regisseur Frantisek Vlácil, die als voorbereiding zijn acteurs maanden in de modder en sneeuw liet bivakkeren, schoot zijn middeleeuwse overlevering in prachtig zwart-wit, vol visuele vondsten en sfeerverhogende kerkmuziek, dat de natuur van de landschappen en dieren even wreed als poëtisch voorstelt in hun interactie met de personages. Het is daarmee een hoogst zinnelijke film, terwijl het verhaal, dat soms moeilijk te ontwarren valt, alles behalve voorgekauwd is. Dat is opvallend: er speelt geen politieke agenda op de achtergrond. Hoe anders had Marketa Lazarová geweest kunnen zijn na de Praagse Lente van 1968 toen de Russen met tanks door de straten van de Tsjechische hoofdstad reden?

Dit gebrek komt echter ten goede aan het tijdloze karakter van de film, dat een politieke parallel voor onze tijd juist makkelijker maakt. Is het verstandig om een film over de Middeleeuwen te vergelijken met de huidige humanitaire crisis rondom de Middellandse zee? Het is vanzelfsprekend slechts een eigentijdse interpretatie, maar je zou twee argumenten kunnen aandragen.

Ten eerste laat Marketa Lazarová de extremiteit van schaarste zien, terwijl wij in een tijd van luxe leven. Je kunt beredeneren dat geen van beide extremen ideaal zijn voor de mens in zijn ontwikkeling, en het is daarom verfrissend om met het andere uiterste geconfronteerd te worden zonder dat er op het eind, zoals menig Hollywood-film dat wil, een romantische oplossing wordt aangereikt. Marketa Lazarová doet met zijn situering en overlevingsstrijd denken aan titels als Andrey Rublyov (1966), The Tragedy of Macbeth (1971) en Come and See (1985).

[Spoiler]

Wanneer op het eind de mannelijke erfgenamen ter dood zijn gebracht of op sterven liggen, is het Marketa Lazarova die met haar zwangerschap van een tweeling staat voor een nieuwe generatie, een hoopvolle toekomst. Het zijn de mannen die elkaar afslachten, maar de vrouwen die uiteindelijk zorgen voor een nieuwe oogst en visvangst, die het gedeelde leed dekt (“Weeping is the gift of relief. Men do not know it. Their pride is met with eternal punishment.”).

Ten tweede is er de rol van de wet, gerepresenteerd door de ‘Hetman’ die de clans terug onder het gezag van de koning probeert te brengen. Je kunt hem zien als de EU die de dissidente leden wijst op hun maatschappelijke verplichtingen. De wet is noodzakelijk zolang een moraal ontbreekt, wat niet wegneemt dat de wet zelf ook immoreel is. Marketa Lazarová wijst ons hiermee op de wortels van onze eigen, fragiele samenleving, onze verplichtingen tot anderen in hun overlevingsstrijd, en is in die zin verrassend modern.

Noten   [ + ]

1. Marketa Lazarová is onderdeel geweest van het Previously Unreleased-programma, waarbij niet alleen recente titels alsnog een landelijke vertoning krijgen, maar ook genegeerde klassiekers zoals deze in het zonnetje worden gezet.

Onderwerpen: , , , ,


Reageer op dit artikel