Met het einde in zicht…
Art Disaster (2): ... gaan we daar zesmaal anders mee om

Er zijn de laatste pakweg vijftien jaar een aantal films verschenen op festivals en in de filmhuizen die de totale destructie van de aarde, normaal het terrein van de post-apocalyptische film en rampenfilm, als uitgangspunt nemen voor iets geheel anders. Deze films stellen zich voor wat er zou gebeuren als de vernietiging van de aarde aangekondigd zou worden en het einde definitief vast zou staan. Zou dit iets veranderen in het menselijk gedrag?

Seeking a Friend for the End of the World (2012): Zoeken

In deze dramedy met Keira Knightley en Steve Carrell is de aankondiging genoeg om de wereld te doen vervallen in wanhopig gedrag. De aarde zal vernietigd worden door een naderende komeet, en de pleuris breekt uit op de straten. Voor Dodge (Carrell) verandert er eerst niets: zijn leven blijft op hetzelfde gangetje doorgaan. Maar op een gegeven moment begint het naderende einde toch aan hem te knagen. Hij besluit zijn eerste vriendinnetje op te zoeken, en krijgt daarbij hulp van zijn buurvrouw Penny (Knightley). Dit is de opstap voor een roadtrip waarin iedereen die ze tegenkomen in wezen op zoek blijkt te zijn naar hetzelfde: genegenheid.

De laatste scènes van de film onderstrepen dit punt op mooie wijze, maar in de rest van de film botst deze zoektocht naar vriendschap gezien soms met de realiteit. Mensen gaan wel erg actief te werk om vriendschappen te forceren, en de manier waarop de personages met elkaar klikken voelt niet altijd organisch. Toch is het niet onwaarschijnlijk dat bij een tikkende tijdbom als deze alle verhoudingen op scherp gezet worden, en beginnende vriendschappen dus ook met meer urgentie gemaakt worden.

Last Night (1988): Wachten

Hoe anders is dit in Last Night, die praktisch hetzelfde plot en uitgangspunt heeft – mensen die in hun laatste uren contact proberen te zoeken, en twee onbekenden die elkaar proberen te helpen terug te keren naar een partner. De Canadese film van regisseur/hoofdrolspeler Don McKellar is opgezet als een stapel vignetten waarin personages hun plannen maken voor het naderende eind, gespeeld door onder andere Sandra Oh, Sarah Polley en David Cronenberg. De plotlijnen zijn bitterzoet, waarbij sommige mensen uiteindelijk aan het kortste eind trekken en eenzaam sterven, terwijl andere een vluchtige connectie maken die slechts van korte duur zal zijn. Het einde verhevigt ook hier de inhoud van het contact en de sociale interacties, maar de personages zijn niet pertinent actief. Ze zijn hier en daar passief en niet meteen op zoek naar verbondenheid, die hen alsnog overkomt.

Last Night is daarmee eerlijker en echter dan Seeking a Friend for the End of the World: personages die liefde kennen sterven eenzaam zonder dat die liefde onoprecht is; personages die op ongemakkelijke wijze contact proberen te maken krijgen het contact waar ze op hoopten, ondanks de onbeholpenheid; personages die passief met elkaar omgaan vinden toch een klik op onverwachte plekken. Het sociale leven is niet te reduceren tot één methode, of tot één soort levensverhaal, zelfs niet als het einde nadert. Mensen verschillen nu eenmaal. Het einde verandert in wezen niets.

Tres Dias (2008): Vechten

Dit is ook het geval in Tres Dias (Before the Fall), een thriller die zich afspeelt in de drie laatste dagen op aarde. In de drie laatste dagen heeft de politie zijn handen vol aan de uitbrekende chaos, en kan het leven veel mensen op het Catalaanse platteland niet zo veel meer boeien. Een gezinnetje wordt echter gedwongen de laatste drie dagen toch nog te vechten voor hun leven wanneer er een kindermoordenaar ontsnapt. Hoofdpersonage Ale ziet eerst de urgentie niet om zich zorgen te maken over de kinderen: iedereen gaat toch dood. Maar als de kinderen ontvoerd worden vecht hij toch om ze terug te krijgen, ondanks dat de redding maar van korte duur zal zijn.

Het gevecht is dus niet een gevecht op leven en dood, maar gaat dieper dan dat: het is een gevecht voor het recht om vrij te mogen sterven. Door de film heen maken mensen zelf al een einde aan hun leven om het recht in eigen handen te kunnen houden, maar Ale vecht juist voor het recht om de drie kinderen drie dagen langer te laten leven (de tijdsperiode uit de titel komt niet voor niks overheen met de tijd die het Jezus duurde om weder op te staan). Er zit een levenskracht en urgentie in de film, waarbij de apocalyps werkt als snelkookpan. Juist als het leven kapot dreigt te gaan is het belangrijk om te vechten voor waar je in gelooft.

Melancholia (2011): Opgeven

Lars von Triers Melancholia is het tegenovergestelde van Tres Dias, maar desalniettemin even waardevol. Melancholia gaat over overgave: Het einde komt er aan, en de enige die niet in paniek is is Justine, want de wereld is al langer dood voor haar. Justine is depressief, en de dood van de aarde betekent voor haar geen verandering. Ze kan niet de moeite opbrengen om te vechten voor een leven dat doelloos en nutteloos lijkt.

Melancholia eindigt niet met een magische oplossing van Justine’s depressie; ze blijft depressief, de wereld vergaat en dat is dat. Voor een ieder die zelf door een periode van ernstige depressie is doorgegaan (ondergetekende) zal het gebrek aan urgentie herkenbaar zijn. De momenten waarop Justine’s lichaam volledig krachteloos in elkaar zakt en ze niet de moeite kan opbrengen om de dagelijkse verzorging te doen zullen een gevoelige snaar raken bij (ex-)depressieven. Het klinkt misschien allemaal hopeloos, maar een film te zien over depressie zonder goedbedoeld hoopvol coda stemt vreemd genoeg hoopvol.

4:44 Last Day on Earth (2011): Leven

Uiterst passief zijn ook de personages in Abel Ferrara’s 4:44 Last Day on Earth, een film die letterlijk te omschrijven valt als “een aantal mensen in een appartement maken ruzie, vrijen, kijken tv, luisteren muziek en skypen. De wereld gaat eraan.” Ondanks dat de beelden van het einde van de aarde er uit zien als veredelde screensavers is het gebrek aan enige verandering in het gedrag van mensen verademend: waar de personages in Last Night en Seeking a Friend for the End of the World proberen nog een laatste keer contact te maken, waar het hoofdpersonage van Tres Dias vecht voor een ideaal en waar het personage in Melancholia op actieve wijze elke hoop verwerpt, daar verandert in 4:44 niets wezenlijks. De ruzies gaan wel over het einde, en de seks is wat intenser (tien prachtige hyper-erotische minuten in close-up), maar het blijft ruzie en seks. Life goes on. Of niet.

Kaboom (2010): Neuken

Het kan gekker: in Kaboom weet enkel de hoofdpersoon dat de wereld er aan zal gaan, omdat zijn biologische vader die hij nooit heeft ontmoet (die de geheime leider van de wereld blijkt te zijn) hem dat vertelt in een voorspellende droom. Dat verandert niks aan zijn gedrag. Hij blijft er op los neuken. Maar allerlei partijen willen hem voor hun karretje spannen of gebruiken. Hij blijft er op los neuken. Tot ook zijn sekspartners (mannen en vrouwen) allemaal onderdeel van het complot blijken. Hij blijft er op los neuken. De film is overduidelijk een metafoor voor de onuitgesproken verbonden en emotionele regels die komen kijken bij onenightstands en beginnende relaties. Maar het einde van de wereld is niet van belang, het is slechts een soort climax. De climax komt hier echter onverwacht, prematuur. Midden in een actiescène drukt de geheime leider van de wereld op een knop, en de aftiteling begint.

Het einde kan een opmaat zijn voor vriendschappen, of de verwerping ervan. Het einde kan een gevecht zijn voor een idee. Maar het einde komt altijd onverwacht. En ondanks dat al deze films opbouwen naar een climax, blijkt deze climax anti-anticlimactisch: het is de verwachting van het einde, het langzame tromgeroffel, die als een rode draad door al deze films loopt. Niet de pauk is het hoogtepunt, maar het aanzwellen van het orkest.


Onderwerpen: , , , , , , , , ,


Reageer op dit artikel