Satyajit Ray: Kennismaken met de Apu-trilogie
Pather Panchali (1955), Aparajito (1956) en Apur Sansar (1959)

28 juli 2015 · · Kritiek + Salon India

Pather Panchali (1955)

Een maand over Indiase cinema. Eerlijk gezegd verbaasde ik me erover hoe weinig ik nog maar uit dit deel van de wereld gezien heb. Verder dan een enkele Bollywoodfilm en Satyajit Ray’s The Music Room (1958) was ik nog niet gekomen. De hoogste tijd om de alom bekende en geprezen Apu-trilogie te gaan kijken. Gebaseerd op de boeken van de Bengaalse auteur Bibhutibhushan Bandyopadhyay.

Bevat spoilers

Pather Panchali (1955)

We maken kennis met Apu, zijn ouders en zijn zus op het Indiase platteland. Binnen het financieel noodlijdende gezin vertrekt vader van huis om als schrijver zijn brood proberen te verdienen in de stad. Apu’s moeder wordt steeds eenzamer en mist haar echtgenoot. Wanneer dochterlief erg ziek wordt lijkt er geen medische hulp beschikbaar, wat haar leven ernstig in gevaar brengt.

Armoede staat centraal in deze film, zo is al snel duidelijk. Qua stijl houdt Ray het sober, althans zo lijkt het. Naarmate de film vordert krijgt de camera steeds vaker vat op kleine en grote schoonheden en zie je hoe fantastisch de debuutfilm van de regisseur geschoten is. Toch is Pather Panchali geen gemakkelijke film. Zeker het eerste uur vraagt veel geduld van de kijker. Een aantal scènes lijken net wat te lang te duren waardoor het dramatische effect soms verloren gaat. En drama is er wel degelijk. De schets van het noodlijdende gezin doet denken aan de neo-realistische cinema uit Italië. Geen opbeurende film, maar dankzij de fantastische fotografie, de soundtrack van de toen nog onbekende Ravi Shankar en de innemende Apu meer dan de moeite waard.

Aparajito (1956)

Aparajito (1957)

Waar Pather Panchali mij nog wat op afstand hield werd ik door de tweede film in de trilogie meer gegrepen. In de eerste film zagen we hoe Apu en zijn ouders na de dood van Apu’s zus hun huis verlieten. Ze wonen inmiddels in een stad waar Apu’s vader als priester werkt. Wanneer hij overlijdt trekken Apu en zijn moeder terug naar het platteland. Apu blijkt goed te kunnen leren en krijgt een studiebeurs zodat hij in Calcutta kan gaan studeren. Wel zal hij zijn moeder dan alleen moeten laten.

Het vervolg geeft een duidelijk beeld van de armoede die in de eerste film ook al tentoon werd gespreid. Apu moet in de avonduren werken in een drukkerij om het studeren een beetje te kunnen betalen en ziet zijn moeder één keer in de zoveel maanden. Dit komt haar absoluut niet ten goede. We zien hoe de jongen steeds beter zijn draai weet te vinden in Calcutta en zijn moeder steeds verder wegkwijnt met onvermijdelijke gevolgen. Aangrijpende tragiek en onderhoudend door het afwisselende contrast van de gelukkige Apu en zijn verslechterende moeder. In vergelijking met Pather Panchali verloopt Aparajito daardoor wat vlotter, waar de beeldschone fotografie uit de eerste film hier minder prominent aanwezig is.

Apur Sansar (1959)

Apur Sansar (1959)

Met Apur Sansar maken we een kleine tijdsprong en zien we Apu als jongvolwassen man. Gediplomeerd maar wees en werkeloos. Verder studeren aan de universiteit kan hij niet opbrengen. Het liefst zou hij een boek schrijven maar om rond te komen geeft hij privéles. Wanneer hij met zijn studievriend Pulu naar een bruiloft gaat krijgt hij op bizarre wijze de bruid in de schoot geworpen. Haar bruidegom krijgt een mentale inzinking en haakt af. Volgens een Indiase traditie moet de bruid binnen zeer korte tijd een nieuwe bruidegom trouwen, anders is ze vervloekt. Apu, tot dan toe nog weinig met vrouwen in aanraking geweest, is voordat hij het weet een getrouwd man. Met zijn kersverse bruid Aparna gaat hij terug naar Calcutta, waar de liefde tussen de twee duidelijk groeit. Wanneer Aparna de geboorte van hun kind niet overleeft stort Apu in. Zijn zoon overleeft de geboorte maar Apu kan zijn bestaan niet los zien van het verlies van zijn vrouw en hij trekt alleen het Indiase platteland in.

Net als in de eerste twee films kent ook Apur Sansar de nodige dramatische ontwikkelingen. In deze film komt de investering in de eerste twee films duidelijk tot zijn recht. Wanneer het noodlot Apu wederom treft snap je goed dat hij breekt en als kijker leef je makkelijk mee de ongelukkige protagonist. De emotionele climax in deze film wist mij dan ook behoorlijk te beroeren, waar eerdere dramatische ontwikkelingen in de eerste film dat nog veel minder deden. Hiermee bewijst de opbouw van de trilogie haar kracht.

Verder valt er over de gehele trilogie vooral lof te uiten. De inmiddels al zestig jaar oude klassiekers voelen tijdloos aan omdat ze emotioneel universeel zijn. Het verliezen van ouders of andere geliefden en het doorleven van de verschillende jeugdfases en het volwassen worden grijpt makkelijk aan, waar ter wereld dit ook gebeurt. Ray weet dit soms op prachtige en ontroerende wijze te vangen en laat soms slim bepaalde gebeurtenissen weg, wat voor originele en fantasierijke cinema zorgt. Hier en daar is het plot voorspelbaar maar net zo vaak kent het verrassende ontwikkelingen. De Apu-trilogie is daarmee wellicht niet meteen heel erg toegankelijk maar de tijdsinvestering uiteindelijk meer dan waard.


Onderwerpen: , , ,


Reageer op dit artikel