Shakespeare in India
Bhardwaj bewerkt de Bard

10 juli 2015 · · Kritiek + Salon India

Haider

Shakespeare wordt vaak beschouwd als de beste Engelstalige schrijver aller tijden. Misschien is dat te veel eer, maar feit is wel dat hij vierhonderd jaar na zijn dood nog altijd wereldwijd geliefd is en vele artiesten inspireert. Eén daarvan is Vishal Bhardwaj, een regisseur, auteur, scriptschrijver, producent, componist en zanger die naar Mumbai kwam om filmmuziek te maken. Een retrospectief van Krzysztof Kieślowski inspireerde hem om zelf ook films te gaan maken. Veel van zijn films tot nu toe zijn literaire adaptaties, waaronder de drie Shakespeare-bewerkingen die nu al zijn Shakespeare-trilogie worden genoemd.

Maqbool (2003)

Maqbool
De eerste van de drie is een adaptatie van Macbeth, “the Scottish Play”. Shakespeare’s Schotse hof is veranderd in de hedendaagse onderwereld van Mumbai, en dat is niet de enige aanpassing die Bhardwaj aanbracht. Zo zijn de drie toekomst voorspellende heksen hier twee corrupte politieagenten, die bovendien een actieve rol in het verhaal spelen. Het belangrijkste verschil met Shakespeare is echter dat de Lady Macbeth van Maqbool aan het begin nog de maîtresse is van gangsterbaas Jahangir “Abbaji” Khan, Maqbools versie van koning Duncan. Zijn motivatie is hierdoor eerder door lust en liefde gedreven dan door machtswellust, wat zowaar een extra dimensie aan beide personages geeft die niet in Shakespeares’ stuk zit. Vooral als dit ook een kind tot gevolg heeft, waarvan niemand zeker weet of Maqbool of Abbaji de vader is.

Shakespeares emoties zijn nog altijd even complex in deze bewerking, of dus eigenlijk nog meer. Irrfan Khan is met zijn expressieve ogen en gepijnigde blikken (zoals wel vaker) geweldig in de titelrol, en de mooie, charismatische Tabu is even sterk als zijn verleidster en later partner. Het gebruik van muziek door Bhardwaj is vergelijkbaar met die van andere moderne, jongere Bollywoodregisseurs zoals Anurag Kashyap of Imtiaz Ali: wel montages (die o.a. ingezet worden om de groeiende relatie tussen Maqbool en zijn “Lady” te tonen) en hier en daar een diëgetisch optreden (niet toevallig tijdens een bruiloft), maar geen dansnummers die zouden kunnen breken met de dramatische spanning en een bepaalde mate van realisme. Maqbool is een geslaagde Macbeth die zich misschien net niet kan meten met Kurosawa’s Throne of Blood</a> (1957) maar wel met de versies van bijvoorbeeld Orson Welles of Roman Polanski.

Omkara (2006)

Omkara
Othello is drie jaar later het volgende stuk waar Bhardwaj zich aan waagt. Opnieuw is de onderwereld van India het toneel voor Bhardwajs bewerking, die ditmaal getrouwer is dan de vorige keer. Behalve dat Omkara/Othello in deze versie een moorddadige macho gangsterbaas is, wat hem en zijn jaloezie toch een stuk minder sympathiek maakt – voor zover Othello überhaupt al sympathiek was. Met als gevolg dat het centrale drama niet geheel werkt. Toch valt er veel te genieten aan
Omkara, van de soms poëtische beeldtaal tot de geweldige bijrollen van onder andere Saif Ali Khan als Langda Tyagi/Iago en Bipasha Basu als Billo/Bianca. Zij schittert ook in enkele dansscènes, die van Omkara een ietwat traditionelere Bollywoodfilm maken dan Maqbool. En al werkt het drama verhaaltechnisch gezien niet echt, het beeld van de twee lichamen aan het eind, de één zwaaiend in een hangmat boven de ander, is er één om niet niet gauw te vergeten.

Haider (2014)

Haider
Vorig jaar was Haider de voorlopig laatste film in Bhardwajs ‘trilogie’ van Shakespeare-adaptaties. Deze bewerking van Hamlet gaat niet over moderne criminelen in Mumbai, maar om revolutionairen en politie in 1995 in Kashmir, een regio in het uiterste noorden van India. Dit gebied is sinds de verdeling van Brits-Indië in India en Pakistan een bron van conflict. Zowel India en Pakistan vinden dat de deelstaat (die voluit Jammu en Kashmir heet) bij hun hoort, en dan zijn er door de jaren heen ook nog eens verscheidene onafhankelijkheidsbewegingen geweest. Al die onenigheid heeft meerdere malen tot gewapende conflicten geleid, waar uiteraard de inwoners telkens de dupe van waren.

Haiders/Hamlets vader, de koning van Denemarken in Hamlet, is de clandestiene leider van een ondergrondse onafhankelijkheidsbeweging. Hij wordt in het begin van de film gearresteerd door de Indiase autoriteiten en verdwijnt vervolgens. Bhardwaj neemt meteen weer vrijheden met het verhaal van Shakespeare. Opvallend genoeg ontbreekt ook de beroemde “To be or not to be”-speech (Haider begint er wel aan, maar bereikt nooit de beruchte woorden) en verrast het einde door af te wijken van dat van Shakespeare. Het toneelstuk binnen het toneelstuk waarmee Haider zijn oom probeert te ontmaskeren, is hier natuurlijk een spectaculair zang- en dansnummer:

Tabu steelt echter de show, net als in Maqbool. Toen was ze Lady Macbeth, nu is ze de moeder van Haider. Ze is in die elf jaar niet minder mooi of verleidelijk geworden, en Shahid Kapoor is net tien jaar jonger dan haar. De al dan niet incestueuze relatie tussen Hamlet en zijn moeder wordt nauwelijks benoemd in de film, maar de casting alleen al zorgt voor een interessante subtekst. Hun scènes samen zijn naast de dans hierboven de hoogtepunten van Haider. De Rosencrantz en Guildenstern van de film heten Salman en Salman en runnen een videotheek met alleen films van filmster Salman Khan. De gewelddadige manier waarop Haider met deze twee onschuldige clowns omgaat, levert een probleem op dat Omkara ook al had. De tragische held wordt zo onsympathiek gemaakt dat hun lot niet echt raakt, terwijl dat probleem er bij de vrouwen in hun leven niet is – hun lot is dramatisch telkens wel sterk. Maqbool is daarom de sterkste bewerking van de drie, want daarin werkt de tragiek van elk personage wel van begin tot eind.


Onderwerpen: , , , , , , , ,


Reageer op dit artikel