Strijd tussen de sterren
De Space Opera

14 december 2015 · · Salon Galaxy

Star Wars

Over een paar dagen barst het geweld van The Force Awakens, het langverwachte zevende deel van de Star Wars ruimtesaga, los in bioscopen wereldwijd. Tijd dus om het sciencefiction subgenre waaruit Star Wars is voortgekomen, de space opera, eens aan een nader onderzoek te onderwerpen.

Het onvolprezen SF-naslagwerk Science Fiction – The Illustrated Encyclopedia (1995) van auteur John Clute definieert space opera als volgt: “Action tales set in interplanetary or interstellar space, concentrating on warfare between galactic empires.Wikipedia hanteert een iets bredere definitie, die tevens ruimte laat voor het avontuurlijke en melodramatische aspect en ridderlijke romantiek. Wikipedia benadrukt dat binnen space opera de focus vaak ligt op strijd tussen twee opponenten met bijzondere krachten, futuristische wapens en andere geavanceerde technologie. Het genre kwam op in de jaren dertig van de vorige eeuw, en leeft tot op de dag van vandaag voort in literatuur, films, stripboeken en computerspellen. De term space opera is afgeleid van de term horse opera, waarmee in de dagen van de zwijgende film clichématige en formulegebonden westerns werden aangeduid. Zowel fans als recensenten zagen dan ook overeenkomsten tussen beide genres, waarbij de plots van horse operas eenvoudig werden overgezet naar een sciencefiction setting.

Battlestar Galactica

Schoolvoorbeeld is de sciencefiction televisieserie Battlestar Galactica (1978). In de pilotaflevering van de serie wordt een door mensen gestichte nederzetting op de planeet Caprica vernietigd door de Cylons, een oorlogszuchtig robotras. Na deze slachting gaat een kleine groep overlevenden in inderhaast bijeengescharrelde ruimteschepen, aangevoerd door het oorlogsschip Galactica, op zoek naar hun verre verwanten op de planeet Aarde. Vrijwel elke aflevering van de serie begon met een shot van de ruimtevloot, vliegend van rechts naar links, een visuele referentie aan de trek westwaarts in de ontsluiting van het Noordamerikaanse continent aan het begin van de 19e eeuw, welke ook van de oost- naar de westkust plaatsvond.

Battlestar Galactica is dus inderdaad een SF-variant op het oude westernverhaal, waarbij de huifkarren zijn vervangen door ruimteschepen, bloeddorstige Indianen door glimmende Cylon-robots en het beloofde land in het westen werd vertaald naar een mythische blauwe planeet voorbij de horizon. Nog een belangrijke westernverwijzing bestond uit het feit dat commandant Adama, aanvoerder van de door de Galactica geleide ruimtevloot, werd gespeeld door acteur Lorne Greene. Deze was bij het grote publiek nog vooral bekend als Ben Cartwright, patriarch van de Cartwright familie in de destijds zeer populaire westernserie Bonanza (1959).

Flash Gordon

En dan is daar natuurlijk Flash Gordon (1936). Oorspronkelijk begonnen als een stripverhaal in 1934, getekend door Alex Raymond, vond deze archetypische space opera held in 1936 de weg naar het witte doek. Met de koene ruimteridder Flash Gordon (Buster Crabbe) als stralend middelpunt, eeuwig en onversaagd bezig om zowel zijn liefje Dale Arden (Jean Rogers) als de planeet Aarde uit handen van snode keizer Ming the Merciless (Charles Middleton) te redden, vormen de avonturen van Flash Gordon prototypische space opera pur sang. Een gestage dosis heroïek, (melo)drama, romantiek, ruimteoorlogen, exotisch wapentuig en dito technologie bond het Amerikaanse publiek aan deze zogenaamde serial, waarmee het wekelijks de harde realiteit van de Depressiejaren en de naderende oorlog in Europa probeerde te ontvluchten. 

Serials waren films die, voorafgaand aan de hoofdfilm, wekelijks in delen in bioscopen werden vertoond. Vast onderdeel hiervan was de zogenaamde cliffhanger: een penibele situatie waarin de held zich aan het einde van elke aflevering bevond, teneinde terugkeer van het publiek de volgende week te verzekeren. In 1954 is er een televisievariant van Flash Gordon verschenen, en in 1980 verscheen zelfs de bioscoopfilm Flash Gordon, met Sam J. Jones en gerenommeerd acteur Max von Sydow in de rollen van respectievelijk Flash Gordon en keizer Ming.

Flash Gordon (1936) en Star Wars (1977)

George Lucas heeft er nooit een geheim van gemaakt dat aan Star Wars (1977) in belangrijke mate twee inspiratiebronnen ten grondslag lagen: ten eerste de werken van Joseph Campbell, hoogleraar in de mythologie en auteur van tal van gezaghebbende werken op dit gebied, waarvan met name The Hero with a Thousand Faces (1949) van grote invloed was. En ten tweede de Flash Gordon-filmreeks. Belangrijke verwijzingen naar dit laatste punt zijn de uit beeld rollende tekst waarmee elke Star Wars film opent, en die kort de situatie samenvat. Flash Gordon-afleveringen kenden namelijk een soortgelijk begin. En naar Cloud City, de futuristische wolkenstad uit de Flash Gordon films, wordt in The Empire Strikes Back (1980) direct verwezen, in de vorm van het eveneens Cloud City gedoopte domicilie van Lando Calrissian (Billy Dee Williams). Ook wordt in beide filmreeksen door een kleine groep mensen moedig weerstand geboden tegen een groot intergalactisch rijk, aangevoerd door een megalomane keizer.

Maar daar waar Flash Gordon de grondbeginselen van space opera belichaamde voor een publiek uit de jaren dertig en veertig van de vorige eeuw, vervult Star Wars (1977) eenzelfde functie voor een modern, (verhaal)technisch meer gesofisticeerd publiek. Vanwege het epische verhaal en de realistische worteling hiervan in een onbekend, avontuurlijk universum, en de verwerking van alle mythische ingrediënten die fans van het genre zo na aan het hart liggen, zou Star Wars: Episode IV: A New Hope dan ook als de eerste geslaagde space opera film kunnen worden gezien. Het verhaal mag dan soms oppervlakkig en geforceerd dramatisch zijn, de film slaagt er wel in de onmetelijkheid van de intergalactische setting geloofwaardig te laten zijn, en deze tevens effectief te benutten als achtergrond voor romantische verhalen. Star Wars en alle daaropvolgende delen hebben, de één succesvoller dan de ander, deze traditie voortgezet. Alle reden dus om, nu over een paar dagen met The Force Awakens (2015) de Kracht opnieuw ontwaakt, wederom reikhalzend naar de sterren te turen.


Onderwerpen: , , , , , , , ,


Reageer op dit artikel