The Spy Who Came in From the Cold (1965)
Spanningsveld tussen spion en mens

De liefhebber van karakterstudies kan de spionagethriller maar beter mijden. Als geen ander genre draait het hier om opschorten van persoonlijkheid en stoïcijns geleefde façades. De complexe plots zitten dan ook vol ontmaskeringen, die leiden tot een hoog niets-is-wat-het-lijkt-gehalte. Moeilijk om daar veel tragiek bij te voelen. The Spy Who Came in From the Cold speelt zich precies in zo’n web van vals spel en gekunstelde identiteiten af, maar benut de beperkte dramatische mogelijkheden daarvan maximaal.

Misschien komt het doordat The Spy zo nauw verwant is aan de situatie waarin David Cornwell begin jaren zestig verkeerde. Als geheim agent gestationeerd in West Duitsland stond hij in het middelpunt van de Koude Oorlog. Daarover schreef hij in het geheim en onder het pseudoniem John le Carré romans. Directe inspiratie voor zijn doorbraakroman The Spy was de bouw van de Berlijnse Muur in 1961, die tot een intensivering van spionageactiviteiten leidde. De Muur bleek voor Le Carré een metafoor voor zijn persoonlijke situatie: de eenzaamheid van zijn werk, de gebondenheid aan abstracte instituten en de onmogelijkheid zichzelf te zijn en zoiets basaals als een relatie te onderhouden.

Le Carré wilde zich, kortom, losmaken van zijn ‘spion zijn’ en weer mens worden. De titel van zijn boek moet dan ook vooral begrepen worden als een mens-worden na terugkeer van het spionagewerk in het veld. Verbitterd, ongelukkig en aan de drank, was het verschil met de situatie waarin hoofdpersonage Alex Leamas verkeert niet al te groot.

Natuurlijk gaan zowel de roman als de film van Martin Ritt over de vraag of het mogelijk is los te komen van de identiteit van spion, laat staan mens te worden. In de kern verschillen het voor Le Carré-begrippen dunne romannetje en de, overigens prachtig geschoten, film weinig van elkaar; de film volgt vrijwel de gehele plot. Het grootste verschil zit in het perspectief. In de roman wordt veel geschakeld tussen de diverse personages en worden hun innerlijke overwegingen meer verduidelijkt. Dat is literatuur eigen; film zal het altijd van beelden en dialoog moeten hebben, daarmee meer als buitenstaander observerend.

In dit geval pakt dat goed uit. Alex Leamas blijft voor de kijker ondoorgrondelijker. In dit zeer complexe verhaal over dubbelspionage kan zelfs niet op de betrouwbaarheid van dit hoofdpersonage gerekend worden. Dat is bepaald ongewoon, normaal heeft de kijker bij het betreden van een schimmige wereld als deze in ieder geval houvast aan de integriteit van het hoofdpersonage. Wat Leamas allemaal debiteert kan echter nooit zonder slagen om de arm voor waar aangenomen worden. Als zowel Britten als Oost-Duitsers niet weten hoe hem te peilen, hoe zou de kijker dat dan moeten?

Toch valt het niet zwaar met Leamas mee te leven. Richard Burton geeft een charismatische vertolking van dit personage, die de noir-detectives van Dashiell Hammett en Raymond Chandler in herinnering roept. Een intelligente man met een neiging tot zelfdestructie, volledig op zichzelf aangewezen in een wereld geregeerd door onzichtbare machthebbers die een spel spelen waarin mensen als Leamas maar een pion zijn.

Na een deceptie in het veld en terugkeer naar Engeland, blijkt het niet al te eenvoudig daar te aarden. Een baantje in een bibliotheek resulteert in ieder geval in een vluchtige liefde, maar ook dat blijkt problematisch in combinatie met de spionagediensten die nog aan hem trekken. Natuurlijk wordt Leamas steeds dieper het moeras van dubbelspionage ingetrokken, waarna de ontwikkelingen zich in hoog tempo opvolgen. Een waarschuwing is op zijn plaats: het is voor de kijker van begin af aan opletten geblazen, want het is cruciaal om de ingewikkelde plot en personages scherp op het netvlies te hebben. Uiteindelijk werkt het toe naar de climax die antwoord zal geven op de vraag of het Leamas zal lukken mens te worden, in een slot dat zondermeer het meest tragische moment in een spionagethriller ooit genoemd kan worden.


Onderwerpen: , , ,


Reageer op dit artikel