Titanic (1997) & A Night to Remember (1958)
Elke tijd zijn eigen kijk op de beroemde ondergang

29 juni 2015 · · Ramp-zalig!

De ultieme kaskraker in het rampengenre kan niet onbesproken blijven deze themamaand: Titanic bleek in 1997 een geweldig groot publiek in te pakken met het spektakel rond het legendarische schip dat op haar eerste vaart ten onder ging. De eerste verfilming was het bepaald niet. De lijst van films, documentaires en tv-series is eindeloos: de eerste productie zag al 29 dagen na de ondergang het levenslicht (!). Elke tijd kent zijn eigen insteek, wat het interessant maakt een vergelijking te trekken tussen de twee meest vooraanstaande producties: A Night to Remember en Titanic. Hoe werkt het verschil van bijna vier decennia door in aanpak?

Goedbeschouwd trekken beide films ongeveer anderhalf uur uit voor de ondergang van het schip; het verschil is dat het ding in A Night to Remember al na een half uurtje in de kreukels ligt en in Titanic een uur langer respijt krijgt. Meer nog dan in het tijdspad, zit het belangrijkste onderscheid hem in de personages. De hoofdpersoon in A Night to Remember, voor zover je daarvan kunt spreken in deze film met meer dan 200 sprekende rollen, is een van de bemanningsleden, de belangrijkste personages in Titanic zijn passagiers. Het gevolg is dat de focus in A Night to Remember veel meer op de ramp zelf ligt, terwijl deze in Titanic niet veel meer dan een spectaculair decor voor een tragische liefdesgeschiedenis is.

Dit verschil in focus maakt dat de betekenis van de film, of beter gezegd, de ramp, ook verschilt. A Night to Remember is zeer precies in zijn documentatie over hoe de ramp ontstaat, het verloop van de reddingswerkzaamheden en waarom uiteindelijk toch 1500 van de 2200 reizigers sneuvelen. De tragiek schuilt in de opeenstapeling van noodlottigheden: telegramberichten waarin gewaarschuwd wordt voor ijsbergen die tussen de nonsensberichten van passagiers blijven liggen, het slechte zicht op het ijs door de rustige zee, vijf compartimenten die getroffen werden waar vier nog niet fataal had hoeven zijn, het schip aan de horizon dat noch op morse noch op signaalpijlen reageert…

De kijker kijkt door de ogen van de bemanning naar de ramp. In Titanic weten we niet dat er reddingsboten voor maar 1200 mensen zijn, in A Night to Remember hangt deze wetenschap voortdurend als een zwaard van Damokles boven de gebeurtenissen. In Titanic wordt niet gesproken over het schip dat zichtbaar in de verte stil ligt, in A Night to Remember drijft de stilte tot wanhoop. Alles zit tegen wat tegen kan zitten, en zo wordt een dikke streep gehaald door het maakbaarheidsideaal waarvan Titanic als ‘onzinkbaar schip’ een voorlopig hoogtepunt was. Het is niet zo zeer de ramp zelf, als wel de geachte onmogelijkheid hiervan die het drama maakt.

Titanic is geconstrueerd rond een sentimentele raamvertelling, waarin een overlevende tachtig jaar naar dato naar de plaats van de ramp terugkeert. Zo’n proloog aan de geschiedenis past bij de insteek dat de vrouw in kwestie niet alleen fysiek gered is door de heldhaftige derde klas passagier, maar door hem ook bevrijd is uit de ketenen van de bourgeoisie. Veel meer dan A Night to Remember accentueert Titanic de klassenindeling op het schip, waarbij de gegoede klasse er qua typering aardig van langs krijgt. Ze eigenen zich weliswaar het recht toe als eersten gered te worden, maar uiteindelijk is de ramp met de Titanic ook wel als een symbool te zien van de sluipende ondergang van de adel.

Waar het analytische A Night to Remember de kijker met vogelperspectief boven de gebeurtenissen laat hangen, wordt hij in Titanic midden in de chaos gegooid. Zonder veel informatie wordt de kijker in de schoenen van de passagiers geplaatst, wat mede het succes van de rampscènes verklaart. A Night to Remember is hierin bijna onderkoeld. Soms werkt dat uitstekend, bijvoorbeeld in een scène waarin een archetype gentleman in serene rust zijn vrouw en kinderen in een reddingsboot manoeuvreert, wetende dat het de laatste keer is dat ze elkaar zien. Ook de scène waarin het strijkkwartet op het dek blijft spelen komt minder effectbelust en daardoor indrukwekkender over dan de vergelijkbare scène in Titanic. Er zit aan die onderkoeldheid ook een nadeel. Het is interessant te zien dat de elite in deze film zich nog als een elite gedraagt, een totaal verschil met Titanic, maar de relatieve ordentelijkheid waarmee alles verloopt maakt ook dat het primitieve vechten-voor-je-leven-gevoel dat in Titanic volop aanwezig is hier nooit echt aangewakkerd wordt.

En dat laatste onderstreept dat het drama in A Night to Remember meer schuilt in de grote wendingen en de betekenis van de ramp, waar in Titanic naar het drama van de individuen gezocht wordt. Onontbeerlijk daarbij zijn herkenbare personages, de nogal moderne Jack en Rose. Er kan niet zonder meer gesteld worden dat Titanic zonder die personages ook of zelfs beter had gewerkt, hoe schematisch opgebouwd ze ook zijn. Dat A Night to Remember wel werkt zonder duidelijke hoofdpersonages heeft meer te maken met de documentaire aanpak, waar in Titanic gekozen is het persoonlijke drama van dergelijke rampen naar voren te halen. Opvallende terzijde: Titanic bevat talloze scènes en quotes die rechtstreeks gekopieerd zijn uit A Night to Remember, overigens zonder dat het een claim op hetzelfde bronmateriaal doet.

Dit is een licht herschreven versie van een in 2010 al eens gepubliceerd artikel.


Onderwerpen: , , ,


Reageer op dit artikel