Van benshi tot Buñuel
Stille films op het grote doek: hoe kijken we daar nu nog naar?

3 oktober 2015 · · Column + Retrospectief

Benshi

Hoe we tegenwoordig naar stille films kijken, is anders dan men destijds naar stille films keek. Onze huidige belevenis van oude, stille films is onherroepelijk beïnvloed door onze kennis van en ervaringen met de geluidsfilm. Soms probeert men bij een vertoning van een stille film de beleving van vroeger te benaderen door de film van live muziek te voorzien. Soms komt een stille film daardoor meer tot leven, soms niet. De context waarin een stille film gepresenteerd wordt kan bepalend zijn voor de ervaring daarvan. Dat blijkt maar weer eens uit twee vertoningen in EYE, afgelopen zondag en aanstaande dinsdag.

Vorige week zondag voorzag de Japanse benshi Ichiro Kataoka in EYE Yasujiro Ozu‘s The Story of Floating Weeds (1934) – met Engelse tussentitels – van live dialoog en commentaar. De benshi is de Japanse versie van wat wij een explicateur noemen. In het tijdperk van de stille film stond de benshi naast het scherm en voerde als het ware een toneelstukje op naast de film. Waarbij hij alle rollen speelde en het verhaal becommentarieerde. Zijn speelstijl was gestoeld op die van het no- en kabuki-theater. Kataoka klonk wat moderner, maar verder had hij zich in zijn mooie rooie kimono vast kunnen meten met de beste benshi’s van toen.

Zijn Japanse relaas mocht dan voor mij grotendeels onnavolgbaar zijn qua taal, de emoties bracht hij goed over en dat paste precies bij de beelden. De momenten dat hij extra dingen vertelt of poëzie citeert gingen aan mij voorbij, maar verder kwam door zijn acteerwerk de oude film van Ozu juist veel meer tot leven dan de keer eerder dit jaar, toen ik de film thuis op DVD zag. Dat heeft vast ook te maken met het zien van de film op 35mm en op groot scherm, maar het is toch ook vooral de extra emotie die Kataoka aan de film toevoegt, waardoor het drama meer raakt. Het is jammer dat hij slechts even in Nederland was, dit zou vaker mogen gebeuren.

Un chien andalou

Elk jaar vertoont EYE Luis Buñuels Un chien andalou (1929) in de reeks Masters of the Avantgarde, en aanstaande dinsdag is het weer zover. De film, die Buñuel samen met kunstenaar Salvador Dali schreef, wordt telkens gepresenteerd als de eerste surrealistische film maar wel ieder jaar in een andere context vertoond. Dit jaar draait de film in een compilatieprogramma van twee uur, geïnspireerd op de eerste vertoning van de film in Mexico in 1938, door de Franse surrealist André Breton. Aansluitend wordt Buñuels latere meesterwerk El ángel exterminador (1962) in EYE vertoond.

Deze presentatie deed mij denken aan de keren dat ik Un chien andalou in verschillende contexten zag, en wat voor verschil in ervaring dat opleverde. De eerste keer was ook op het grote scherm, in een zaal met veel ongeïnteresseerde studenten die er alleen zaten omdat er misschien iets uit de film op het tentamen zou komen. Twee jongedames voor mij zaten er lustig op los te sms-en totdat het beruchte snijden van het oog voorbij komt. Er ging een collectieve gil door de zaal, zoals ik zelden nog heb meegemaakt, ook niet bij horrorfilms, en de twee dames gooiden allebei van de schrik hun telefoons op de grond en raapten die pas na de film op. Nooit zal ik het vergeten.

Daarentegen zal de recentste keer dat ik Un chien andalou tegenkwam me niet lang bijblijven. In een al niet enorm indrukwekkende Salvador Dali-tentoonstelling in Brugge, die het bij lange na niet haalt bij zijn eigen museum in Figueres. Zonder geluid of muziek vertonen twee kleine televisieschermen naast elkaar tegelijk een matige kopie van de film, te midden van allerlei andere kunstwerken van Dali. In deze context maakt de surrealistische klassieker nauwelijks indruk. Naast de gebrekkige beeldkwaliteit en het ontbreken van alle begeleiding zorgt de presentatie ervoor dat de film wegzakt als één beeld tussen vele anderen van de kunstenaar. Het programma volgende week dinsdag zal waarschijnlijk niet zo’n povere ervaring opleveren.

Het programma van en kaartjes voor de avond van 6 oktober zijn hier te vinden.


Onderwerpen: , , , , , ,


Reageer op dit artikel