Vanya on 42nd Street (1994)
Tsjechov op het witte doek (1/2)

 photo Vanya20on2042nd20Street_zpshoqjqysa.jpg

Een leeg, vervallen theater dat rijp is voor de sloop, dient als decor voor een groep New Yorkers die bezig zijn met een repetitie van Oom Wanja (1897). Vijf jaar lang komt het bonte gezelschap, waaronder een jonge Julianne Moore, samen om het toneelstuk van Anton Tsjechov te doorlopen, zonder het ook eenmaal op te voeren voor publiek. Met overgave spelen zonder applaus, zonder erkenning, zonder achterliggend doel dat voorbij het spel ligt: alleen Andre Gregory had met steun van zijn vriend Wallace Shawn zo’n avant-gardistisch statement over het leven kunnen bedenken. Totdat Louis Malle samen met beide zielsverwanten, die de Franse regisseur als eens vastlegde in het onvergetelijke My Dinner with Andre (1981), besloten het ritueel op beeld te vangen. Doet een integrale filmopname van Tsjechov echter wel recht aan het toneel en gaat de intimiteit van speler en toeschouwer hiermee niet verloren?

Het is even wennen: Andre en Wallace lopen door de drukke straten van The Big Apple, dat bruist van het leven, om twee genodigden mee te nemen naar een ruimte waar doodse stilte heerst. Andre, de regisseur van de opvoering, geeft aanwijzingen aan de spelers, die allen hun dagelijkse kloffie aanhouden, en de magie begint: de camera heeft alleen nog oog voor de teksten uit het fin de siècle die de personages uitwisselen, de rest valt weg. Een Russisch plattelandsdrama dat zich afspeelt in een landhuis waar na jaren lang de familie het regime en (morele) armoede van de heer des huizes te hebben getolereerd, de bom eindelijk barst. Het titelpersonage Wanja (gespeeld door Wallace) laat zijn frustraties de vrije loop. Iedereen is geschokt, maar ook weer niet, want iedereen herkent zich in de verlangens, gedraal en gemekker omtrent ‘zijn’ verloren jaren.

Precies op deze manier kijk je naar de film: je vergeet de kale setting, het ontbreken van kostuums en je absorbeert alle emoties en gelaatsuitdrukkingen, zonder je enig moment druk te maken om het gehalte van realisme. Natuurlijk werken de sterke close-ups mee, alsmede het ijzersterke samenspel van de acteurs, maar het is knap hoe een toneelstuk tot leven komt, zonder dat het ergens in de vorm geforceerd aandoet. Tegelijk worden de repetities een aantal keer onderbroken voor een volgende scène, zien we Gregory als regisseur tijdens deze korte intermezzo’s, maar haalt dat het ritme uit de opvoering, doorbreekt het de trance voor de toeschouwer? Geenszins. Het is een verdienste dat de intimiteit bewaard blijft, niet alleen voor de kijker, maar ook tussen bevriende toneelspelers, de reden dat Vanya on 42nd Street zo goed werkt.

Het tijdloze thema van het toneelstuk, hoe we ons geluk afhankelijk maken van de verlangens en erkenning van anderen, blijft nagonzen wanneer de twee uur voorbij zijn. Paar jaar geleden heb ik Oom Wanja in een opvoering gezien door Toneelgroep Amsterdam. Ik ga doorgaans nooit naar toneel (te duur, te obscuur en andere vooroordelen), maar de vertelling en interactie lieten zeker een indruk achter. Toneel levert als een kortstondig samenkomen altijd een eenmalige gebeuren op, behalve als je het vastlegt, maar een opname is iets anders dan een film: je kunt vanuit drie vaste hoeken iets conserveren, maar niet zo sturen als een goede filmregisseur kan; een opname registreert, een film manipuleert. De grenzen tussen beide vervagen door de artistieke insteek. Anders gezegd: een film vervormt bewust de werkelijkheid, maar tegelijk moet een film ook repeteren om iets nieuws toe te voegen, niet minder hoe toneelspelers dat doen.

Vanya on 42nd Street zit in elkaar als een Russische matroesjka: het is een gelaagd drama, dat anders dan bekende toneelverfilmingen (Cloaca, Glengarry Glen Ross, vele Shakespeare-adaptaties) het niet moet hebben van een realistische of historische context, noch bewust speelt met zijn meta-commentaar (Synecdoche, New York). Uiteindelijk blijven Louis, Gregory en Wallace trouw aan het thema van Tsjechovs toneelstuk: de ironie, de smart en de vergankelijkheid van het leven. Zonder opsmuk, als een kleine toegift voor de onzichtbare kijker die deelneemt aan een intiem ritueel.


Onderwerpen: , , , , , , , , ,


Reageer op dit artikel