Witte nachten
Dostojevski in het kort (2)

Le notti bianche

Witte nachten zijn nachten die nooit helemaal donker worden. Dit fenomeen komt vooral in het Noorden van de wereld voor. Één van de plaatsen die hierom geroemd wordt is het Russische Sint-Petersburg, de locatie van Fjodor Dostojevski’s novelle Witte nachten uit 1848. Daar zijn maar liefst elf filmversies van gemaakt. Vandaag een blik op drie daarvan, in het kader van ons Rusland thema deze maand (Eerdere deze week deed ik hetzelfde met Dostojevski’s De zachtmoedige uit 1876, zie hier).

Le notti bianche (1957)

Deze film van Luchino Visconti is in 1957 de eerste van al die verfilmingen. In tegenstelling tot De zachtmoedige laat Witte nachten zich makkelijk naar een modernere setting bewerken, en Visconti’s naoorlogse Italië past evengoed bij het verhaal als het negentiende eeuwse Rusland van Dostojevski. Een man (Marcello Mastroianni) ontmoet elke nacht een jonge vrouw (Maria Schell) en valt volledig voor haar, terwijl zij wacht op de terugkeer van haar geliefde. Net op het moment dat zij het wachten opgeeft en kiest voor ‘onze held’, komt haar vent terug en gaat ze er alsnog met hem vandoor. In de handen van Visconti krijgt dit uiteraard een ontzettend Italiaanse draai, al vanaf de eerste scène met schreeuwende mannen die hun armen in de lucht heffen.

Le notti bianche

Visconti laat Dostojevski’s vertelstem in de eerste persoon wijselijk varen, maar brengt de vergeefse obsessie van de mannelijke hoofdpersoon over in onder andere zijn gedrag tegenover (door Visconti toegevoegde) andere vrouwen. Tegelijk heeft de vrouwelijke hoofdpersoon een veel speelser, eigenzinniger karakter, waardoor zijn liefde en obsessie beter te begrijpen is. Daarnaast zet Visconti de tragische kant van het verhaal lekker dik aan met zijn typische, intens dramatische stijl. Waarbij vooral de nachtelijke mist en de contrastrijke zwart-wit belichting een lust voor het oog zijn. Zo maakt de Italiaan zich het verhaal van de Rus volledig eigen.

Two Lovers

Als de heerlijke dansscène in Le notti bianche mij één ding duidelijk maakte is wel hoezeer James Gray zijn inspiratie voor Two Lovers (2008) uit deze film haalt, in plaats van uit de novelle. Logisch, gezien hoe vaak Gray Visconti noemt als invloed op zijn werk. Net zoals Mastroianni met zijn onhandige doch charmante dans indruk probeert te maken op Maria Schell, doet Joaquin Phoenix dat met dans én rap om Gwyneth Paltrow te charmeren. En net zoals Visconti zich het verhaal eigen maakt, doet Gray dat ook. In zijn handen wordt Witte nachten een hartverscheurend drama over een Amerikaanse immigrantenfamilie, en het niet aan familiebanden kunnen ontsnappen om je eigen weg te gaan.

Chhalia

Chhalia (1960)

Deze Bollywoodfilm van Manhoman Desai is de eerste van maar liefst vijf Indiase verfilmingen van Witte nachten. Dit is echter een zeer vrije bewerking, die eigenlijk meer over de gevolgen van de deling van Brits-Indië in India en Pakistan gaat dan over de onbeantwoorde liefde van Dostojevski. In deze versie is de geliefde van de vrouw geen anoniem figuur uit een flashback, maar een man die trouwt met een jongere vrouw, vlak voor de onafhankelijkheid van India in 1947. Door de verdeling en het daarbij komende geweld worden zij van elkaar gescheiden en blijft zij alleen achter in Pakistan. Als zij vijf jaar later eindelijk terug naar India kan komen, wordt ze door hem afgewezen zodra hij kennis maakt met zijn vijfjarige zoontje, waarvan hij het vaderschap ontkent. Tegelijk wordt de jonge vrouw verstoten door haar oorspronkelijke familie, en wordt zo de eenzame jonge vrouw van Dostojevski’s verhaal.

Raj Kapoor speelt de titelrol, de mannelijke Dostojevski-figuur die haar tegenkomt en naar haar verlangt terwijl hij haar helpt om met haar man en kind te herenigen. De invloed van zijn films als regisseur uit de jaren veertig en vijftig is op meerdere manieren te zien in Chhalia. De zwart-wit cinematografie met hoog contrast lijkt op de noir-achtige belichting in de films van Kapoor en de manier waarop hij wordt geïntroduceerd als ‘goede crimineel’ met een leuk nummer doet denken aan Awaara (1951) en Shree 420 (1955). Net als in die films en als in Aag (1948) wordt het aankaarten van sociale problematiek mooi verpakt in een melodramatische musical.


Onderwerpen: , , , , , , ,


2 Reacties

  1. beavis

    heb hier minder van gezien, maar hoopte stiekem dat je wederom ook de Bresson versie zou meenemen, Quatre Nuits d’un Rêveur (1971), toch een mooie opvolger van zijn film daarvoor én je vorige artikel… :)

  2. Kaj van Zoelen

    Daar ben ik niet aan toegekomen helaas, en de beschikbare kwaliteit is ook niet al te best. Misschien ooit nog maar een vervolgartikel doen, er zijn immers nog genoeg verfilmingen van dit verhaal. :P


Reageer op dit artikel