Yellow Brick Road (3): ‘Kansas is a state of mind’
Over Oz als metafoor voor psychologische transformatie

‘I don’t think we’re in Kansas anymore‘ is één van de meest beroemde quotes uit de filmgeschiedenis geworden. Maar deze zin uit The Wizard of Oz staat niet op zichzelf, maar verkoopt een groter succeselement van de film: de overgang van sepia naar kleur, van realiteit naar droomwerkelijkheid. Het is niet verwonderlijk dat veel films die gaan over een afdaling in een andere wereld danwel verwijzen naar The Wizard of Oz, of die andere hallucinante klassieker Alice in Wonderland.

Oz als zelfontplooiing

Films als Mirror Mask en Pan’s Labyrinth vertellen net als Alice in Wonderland en The Wizard of Oz over een jonge meid die terechtkomt in een wereld waar ze te maken krijgt met bizarre krachten buiten haar macht om. Maar de films volgen de Yellow Brick Road nauwer dan het witte konijn, want in tegenstelling tot Alice in Wonderland zijn veel van de protagonisten in de droomwerkelijkheid in beide films te zien als stand-ins voor personages in de realiteit: de boze moederfiguur in Mirror Mask lijkt op de moeder van de protagonist, en de koningin van het koninkrijk waar Olivia in Pan’s Labyrinth naar verlangt is eveneens een stand-in voor haar eigen moeder. Net als Dorothy in Oz mensen ontmoet die doen denken aan de mensen uit Kansas. Dit tekent alledrie de films als films die in wezen gaan over een innerlijke reis: waarin de dingen uit het dagelijks leven verwerkt worden door middel van een droomachtige analogie. Precies zoals het onderbewustzijn werkt.

De reis die Dorothy en haar handlangers maken is er dan ook op gestoeld hun op het punt te brengen dat ze elk beseffen dat wat zij verlangen al in hun zit: een psychologisch sterk staaltje zelfontplooiing, waarin eigen moed, slimheid en empathie al aanwezig zijn. Dorothy beseft ook dat ze elk moment de mogelijkheid had om terug te keren naar haar huis. Aldaar ontwaakt ze uit een droom, wat het idee staaft dat Oz in wezen niets anders is dan een veredelde zelfhulpseminar waarin Dorothy de waarde leert erkennen dat zij geen reden heeft om ongelukkig te zijn (die ze in wezen wel heeft, maar een kniesoor die daar op let). Oz staat metafoor voor een innerlijke transformatie.

Schijnwerkelijkheid versus de ware aard van de mens

Deze transformatie, of overgangsfase, wordt expliciet gemaakt in The Matrix, wanneer Neo ontdekt dat de wereld zoals wij die kennen in wezen niets anders is dan een Oz-achtige droom: het moment waarop hij ontwaakt uit het gesimuleerde bewustzijn, en letterlijk wedergeboren wordt als een Freudiaanse foetusbatterij, wordt hij nog toegevoegd dat hij Kansas met zijn handje gedag kan zeggen. De werkelijke wereld in The Matrix, de apocalyptische woestenij waarin mensen proberen te overleven onder heerschappij van robots, is dus Oz in de symbolische zin van het woord: een wereld van zelfontplooiing, niet de fantastische droom uit het origineel. Het is tekenend dat The Matrix Revolutions eindigt met een gigantisch robot-hoofd, niet geheel anders dan het nephoofd van The Wizard, door de filmmakers letterlijk de Deus ex Machina gedoopt. The Wizard of Oz is een rijke metafoor voor schijnwerkelijkheden, maar ook voor de momenten waarop personages hun ware aard omarmen, zoals Neo daar bereid is zichzelf op te offeren om de mensheid te redden.

Verwijzen naar Oz is voor filmmakers dus een geliefde manier om duidelijk te maken
dat een personage een verandering zal ondergaan, of in ieder geval een surrealistische wereld zal betreden die hem zal veranderen. We zien dat in Nightbreed, waarin de messiaans monsterlijke protagonist op zijn pad als redder van een surrealistische droomwereld wordt gezet, letterlijk drie seconden nadat The Wizard of Oz genamedropt wordt. We zien het in Death Wish, waar Charles Bronson zijn innerlijke vigilante omarmt, en we kort daarop een kostuumfeestje zien met prominent een gekostumeerde vogelverschrikker, leeuw en tinnen man in beeld. We zien het in Avatar, wanneer katjezus Sam Worthington voor het eerst zijn nieuwe lichaam betreedt (Christusfiguren hebben duidelijk een Dorothy-complex). En we zien het in Mysterious Skin, waarin een jonge prostituut voor het eerst beseft dat hij tot over zijn hoofd in de problemen zit, wanneer iemand hem verzekerd dat huidige woonplaats New York niet het Kansas is waar hij vandaan komt en dat hij dus beter op zichzelf moet passen: ‘you’re not in Kansas anymore’. En dit zijn slechts een handvol voorbeelden van scènes waarin een protagonist zijn ware aard beseft door goed te kijken naar Dorothy.

Van plat naar rond, van zwart-wit naar kleur

Een film die deze overgangsfase wel heel letterlijk illustreert is het zwaar onderschatte Pleasantville, waarin de door Tobey Maguire gespeelde protagonist verlangt naar de ongecompliceerde Leave it to Beaver-achtige wereld van de jaren ’50 soap Pleasantville. Door een ingreep van hogerhand belanden hij en zijn zus (Reese Witherspoon) letterlijk in die wereld, waarna het beeld, als Oz in zijn achteruit, verandert van kleur naar zwart-wit. De wereld in Pleasantville, in prettig zwart-wit, symboliseert het ongecompliceerde vermaak waar Technicolor-musicals ook toe behoren: een suikerzoete wereld waarin geweld en verdriet niet voorkomen, waarin overspel ondenkbaar is en waarin in wezen niets mis gaat. Maar ook een wereld waarin vrouwen geen rechten hebben, seks niet bestaat, kunst geen noodzaak is, en de wereld letterlijk ophoudt voorbij de hoofdstraat. Het is een kritiek op de misplaatste nostalgie naar een ongecompliceerdere tijd, waarin niet erkend wordt dat deze tijd vaak extreem gecompliceerd was voor mensen zonder stem (zoals zwarten, vrouwen, homo’s en iedereen die weigerde in de politieke en normatieve maat te lopen).

Wanneer Maguire en Witherspoon de horizon verbreden van de inwoners van Pleasantville, en hun kennis laten maken met het kenbaar maken van je onvredes, kunst, seks, rijke schakeringen van emotie, en de wereld in het algemeen, wordt de innerlijke transformatie van ‘platte personages’ naar ‘ronde personages’ letterlijk gesymboliseerd door een Ozziaanse overgang van zwartwit naar technicolor. De wereld wordt plots bevolkt door innerlijk getransformeerde mensen, die nu letterlijk rijk geschakeerd zijn. De film maakt hetzelfde statement als The Wizard of Oz, de realiteit met al zijn voors en tegens is prachtig, want het is thuis. Maar de film is genuanceerder dan The Wizard of Oz in deze boodschap, en dat wordt onderstreept door de eenzijdige fabeltjeswereld die de personages betreden letterlijk neer te zetten als zwart-wit. De realiteit, Kansas als u wil, is gekleurd, in vele tinten, regenboogkleurig.

Scorsese’s bezoek aan de tovenaar

Ook Scorsese’s Alice Doesn’t Live Here Anymore maakt het statement dat de werkelijkheid altijd te verkiezen valt boven Oz, maar doet dit op een geheel andere wijze. Dorothy’s ‘Kansas’ symboliseert hier een ideaal. In een openingsshot dat zich afspeelt in California, maar dat letterlijk gekopieerd is van The Wizard of Oz, zien we een piepjonge Alice zingen voor een bordkartonnen boerderij, als een rasechte Dorothy. Later zal Alice, als volwassen vrouw, een reis maken in gang gezet door een tragedie. Het is echter geen reis door een droomwereld, met droompersonages, maar een strikt realistische wereld waaruit ze probeert te ontsnappen door terug te willen keren naar haar ‘Kansas-achtige’ kindertijd. Deze regressie blijft uiteindelijk achterwege, wanneer ze besluit, net als Dorothy, dat de realiteit beter is. Maar ze keert niet terug naar haar ouderlijk huis, want ‘there’s no place like home’ is, letterlijk genomen, onzin: je kunt overal je thuis maken.

Dit is de eerste, maar niet de laatste keer dat Scorsese verwijst naar The Wizard of Oz: twee van zijn films kun je zelfs zien als de facto remakes van de Technicolor klassieker. In After Hours gaat een kantoormedewerker uit zijn comfortzone het nachtleven van New York in: hij ontmoet allerhande personages, die duidelijk symbool staan voor zijn eigen discomfort met seks. De onderbewuste nachtmerrie brengt hem langs een door de jaren ’50 geobsedeerde huisvrouw wiens avances hij afslaat, een dominatrix waar hij van probeert te vluchten, een groot scala aan homoseksuele personages die hem op de hielen zitten, of vol in het leer met elkaar lopen te vozen terwijl hij er door heen zit. Het is duidelijk dat de hyperseksuele nachtwereld van Harlem voor deze kantoorbediende een Freudiaanse nachtmerrie zijn waar hij niet uit kan ontsnappen. Net als Dorothy keert hij uiteindelijk terug bij zijn kantoor, wiens deuren eruit zien als een stand-in voor de hemelpoort. De reis door Oz/Harlem was een reis door zijn eigen seksuele hang-ups, en hij keert terug in zijn conservatieve, hemelse stek.

Dat de seksuele nachtmerrie bedoeld is als een ode aan The Wizard of Oz (en Alice in Wonderland) wordt duidelijk in een fantastische dialoog waarin een love-interest vertelt over de ontmaagding op haar huwelijksnacht door haar (naar later blijkt) homoseksuele ex-man: de door The Wizard of Oz geobsedeerde echtgenoot schreeuwt tijdens het klaarkomen ‘Surrender Dorothy’. Seks wordt daarmee verbonden aan The Wicked Witch of the West, de grote boeman die verslagen kan worden door een beetje water. De protagonist verlangt dan ook hevig naar een koude douche en zijn eigen bed.

Shutter Island is nog specifieker een ode aan The Wizard of Oz, waarbij ik wel de spoilerzones moet betreden om de overeenkomst duidelijk te maken. Bij deze zet ik even caps lock aan dus: SPOILERS. In Shutter Island komen we er aan het einde achter dat de film die we zien in scène is gezet door de medewerkers van een gesticht. De protagonist, Teddy Daniels, is als U.S Marshal naar het gesticht gehaald om de verdwijning van een vrouw te onderzoeken, maar blijkt in werkelijkheid een inwonende van het gesticht te zijn. De dokters proberen hem uit zijn waan te halen, door de waan compleet uit te spelen. Alle mensen die voortkomen in zijn wanen zijn in de realiteit andere mensen: de zogenaamde moordenaar Andrew Laeddis, is Edward ‘Teddy’ Daniels zelf (anagram alert). De verdwenen vrouw, Rachel Solando, is een stand-in voor zijn eigen vrouw, Doloros Chanel (anagram alert), die hij heeft vermoord. Zijn partner Chuck is in wezen zijn psychiater, en de boze dokters uit het complot zijn in wezen zijn behandelend artsen.

De gehele film vanaf het begin was een uitgebreide fantasie, een Oz, waarbij de werkelijkheid, de Kansas, een moment van zelfbesef is bij Edward Daniels, waarbij hij (voor even?) uit zijn fantasie ontsnapt. Het moment dat zijn complottheorieën hun doorstart krijgen in het begin van de film, en hij dus zijn nachtmerrieachtige fantasie omarmt, is tijdens een enorme storm. En wat wordt er gezegd door ‘Chuck’, op dat moment? ‘It’s turning into fucking Kansas out here!’. EINDE SPOILERS. Saillant detail: Shutter Island is ook deels geinspireerd door The Ninth Configuration, een film over een instituut voor krankzinnigen. Één van de tekens van gekte in die film? Het quoten van The Wizard of Oz.

Francis Ford Coppola doet ook mee

Ook Scorsese’s generatiegenoot Francis Ford Coppola maakte een ode aan The Wizard of Oz, met Peggy Sue Got Married, waarin de Oz-achtige droom waarin Peggy Sue beland letterlijk een regressie is naar haar tienerjaren. Daar leert ze ook dat haar huidige leven zo slecht nog niet is. De laatste akte, waarin ze probeert terug te keren naar haar eigen leven, leent een aantal shots leterlijk van The Wizard of Oz, en kent eveneens een tovenaars-achtig figuur in de vorm van de grootvader van Peggy Sue, een in paars en groen gehulde vrijmetselaar. Francis Ford Coppola omschreef zijn film als een ode aan de oude melodrama’s uit zijn jeugd, waaronder The Wizard of Oz en It’s a Wonderful Life. Ook andere films van zijn hand bevatten subtiele hints naar de klassieker: de grootse decors van One from the Heart zijn een ode aan technicolor-musicals in het algemeen, Twixt en Rumble Fish kennen speelse wisselingen tussen zwart-wit en kleur en zelfs Apocalypse Now kent een afdaling over een lange weg (geen Yellow Brick Road maar een rivier) naar een groots ‘tovenaar’, die in wezen een teleurstellende figuur blijkt te zijn. Uiteraard is die film veel meer gestoeld op Joseph Conrad’s Heart of Darkness, maar in wezen gaan alle genoemde films over een innerlijke reis naar de diepste verlangens en angsten, waarbij deze zielenroerselen niet zelden duister blijken te zijn.


Onderwerpen: , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , ,


3 Reacties

  1. Thiver

    Huh? Het openingsshot van Alice Doesn’t Live Here Anymore is toch een kopie van Gone with the Wind?

  2. Theodoor

    Klopt, maar de rest van de scène bevat ook elementen van The Wizard of Oz. Het is een combo. Maar dit artikel gaat niet over Gone With the Wind, dus wilde het niet onnodig compliceren.

  3. Thiver

    Scène ≠ shot :P


Reageer op dit artikel