El botón de nácar (2015)
Patricio Guzmán strooit zeezout in Chileense wonden

13 januari 2016 · · Kritiek + Première

Elk waterdruppel is een wereld op zich. Dat is wat het magnifieke openingsshot van El botón de nácar (2015) ons lijkt te vertellen, waarin we er één gevangen zien zitten in een blok kwarts van 3000 jaar oud. De Chileen Patricio Guzmán, die al sinds de jaren zeventig zijn land documenteert, is het evenzeer te doen om de esthetiek, als om de ethische dimensie die schuilgaat achter het vloeibare element. In zijn vorige documentaire Nostalgia de la luz (2010) figureerden hiervoor de telescopen en de woestijn van Atacama als herinnering aan de verdwijningen tijdens het Pinochet-regime. El botón vormt als kritische geschiedenisbeoefening een tweeluik met zijn voorganger.

El botón is een documentaire met twee gezichten. Anders dan je zou verwachten kiest Guzmán niet de directe aanval door de recente geschiedenis van zijn land opnieuw aan te kaarten, maar maakt hij een geografische en historische omweg. Het zijn namelijk de oorspronkelijke indianenstammen die vroeger de zuidelijke kustlijn van Chili bevolkten die hem interesseren. Hij laat via foto’s en interviews een verloren cultuur zien, want evenals de rest van beide Amerika’s moesten de oorspronkelijke inwoners het ontgelden voor de oprukkende immigranten die zo nodig met geweld hun Europees-christelijke beschavingsidealen uitdroegen. Hij zoekt de laatste nakomelingen op en geeft via een reeks portretten iets van hun stem terug.

Tegelijk laat hij in een studio een kartonnen landkaart van Chili uitrollen, een heel karwei, want het is het langste land ter wereld (meer dan 4000 kilometer kustlijn!). Via zijn prettige voice-over voegt hij eraan toe dat in de klaslokalen om die reden het land altijd in drieën wordt gedeeld, omdat anders alle details er niet op zouden passen. Het is een indirect commentaar op de geschiedenis van zijn land, dat ook lijkt opgebroken te zijn in stukken die nog geregeld langs elkaar heen schuiven en waar belangrijke, historische details buiten de gevormde grenzen dreigen te vallen.

Guzmán filmt niet alleen als een archeoloog, maar ook als een poëet, want het esthetische speelt uiteindelijk een belangrijke rol wanneer het aankomt op de overweldigende luchtfotografie die in een BBC-natuurdocumentaire niet had misstaan. Hij wil zo de natuurpracht van Chili benadrukken, alsmede de in zijn ogen verwaarloosde relatie met de stille oceaan, die eens zo goed onderhouden werd door de lokale stammen. El botón is hiermee niet slechts zijn zoveelste kritische noot, maar kent hiermee ook een sterke nationale sentiment; Guzmán voert een dialoog met Chili met niet alleen de vraag of het de oorlogsmisdaden van het verleden in de ogen durft te kijken, maar tevens of het wel zijn eigen, grandioze schoonheid inziet. Dat alles aan de hand van water.

Toch kan Guzmán niet voorkomen dat er nostalgie in zijn analyses sluipt en probeert hij historische verbanden soms te geforceerd bij elkaar te brengen, zoals met de episode over Jimmy Button – de inlander die een beschavingscursus in Europa kreeg, voordat hij verweesd werd teruggestuurd. Ook wanneer hij in de tweede helft overschakelt naar de beruchte moorden onder Pinochet, waarbij de lijken anoniem boven zee werden gedumpt, lijkt het meer op materiaal voor een andere documentaire. Dat pijnlijke deel van het verleden zit diep bij Guzmán, terwijl je uiteindelijk liever hoopt dat hij meer richting Wim Wenders’ The Salt of the Earth (2014) was gegaan, die zich meer nadrukkelijk uitsprak voor hoop en hernieuwing.

★★★½☆


Onderwerpen: , , ,


Reageer op dit artikel