IFFR 2016 (3):Filmische herinnering

1 februari 2016 · · Kritiek

Veel filmklassiekers hebben zich beziggehouden met de ongrijpbaarheid van herinneringen: wat is waar, wat is niet waar. Wat is heden, wat is verleden? Film lijkt een medium bij uitstek om duiding te geven aan de visuele flarden van het verleden, en drie films op het IFFR proberen dat ook te doen, elk op hun eigen manier.

Innocence of Memories (2015

Grant Gee (van de fantastische Radiohead-docu Meeting People is Easy (1998)) brengt in Innocence of Memories een bezoek aan een museum van de Turkse schrijver Orhan Pamuk. Pamuk schreef het boek The Museum of Innocence, gebaseerd op de levens van twee echt bestaande Turkse geliefden. In het boek verzamelt een man objecten die doen denken aan of gerelateerd zijn aan zijn minnares, en bouwt uiteindelijk een museum in haar eer. Pamuk ging zo op in zijn verhaal en maakte zelf een museum als ode aan de echt bestaande Kemal en Fusun. Zo wordt het museum een mix tussen objecten die iets betekenen voor Kemal en Fusun, objecten die hun fictieve tegenhangers representeren en objecten die iets betekenen voor Pamuk.

Maar wat zeggen deze objecten nu werkelijk over de herinnering van iemand? En naar wiens herinnering kijken we? Regisseur Gee voegt ook nog eens zijn eigen interpretatie van de beelden toe, waardoor we bijna iets krijgen als een collectief geheugen: een scala van gefragmenteerde interpretaties van wezenlijk nietszeggende objecten als sigarettenpeuken. Maar binnen de context van zo’n museum wordt zelfs half opgerookte shag zwanger van betekenis.

Antwoorden geeft Inoccence of Memories niet: we worden uiteindelijk weinig wijzer over Pamuk, Kemal, Fusun of Gee, maar leren juist het mysterie te waarderen. Gee weet het Museum te vangen in dromerige beelden die recht doen aan de vluchtige poëzie van zo’n museum, en herinneringen an sich. Misschien is het passend gezien het onderwerp dat het geheel ongrijpbaar blijft.

★★★★☆

Souvenirs de Gehenna (2015)

Als The Museum of Innocence een plek is waarin herinneringen verzameld worden, en waarin objecten iets zeggen over het Turkije van toen, zou je dan van elke plek op de wereld herinneringen kunnen onttrekken van gebeurtenissen aldaar? Dat lijkt de vraag van Souvenirs de Gehenna, die probeert er achter te komen wat er voelbaar blijft ter plaatse van een traumatische gebeurtenis.

Tien jaar geleden, in Grande-Synthe, Frankrijk schoot een rechts-extremist een Noord-Afrikaanse tiener dood, met voorbedachte rade. De schutter was van plan om een spoor van vernieling achter te laten in de multiculturele gemeenschap waar hij woonde. We horen zijn bekentenissen, gebaseerd op zijn eigen getuigenis, als voice-over, terwijl regisseur Thomas Jenkoe de stappen van de schutter nagaat en bekijkt wat we nog kunnen merken van de gewelddadige moord op de plekken waar het zich afspeelde.

Aanvankelijk valt er weinig te merken van de onderbuikgevoelens die leidden tot de moord: de multiculturele samenleving zien we in werking op de speelpleinen langs de kant van de straat en in de Turkse supermarkten. Het leven gaat door. Maar als regisseur Thomas Jenkoe dieper graaft, en mensen interviewt in de wijk, laat men hem ook weten hoe fragiel de verhoudingen zijn tussen de verschillende bewoners. Saamhorigheid in de wijk kost tijd en moeite, maar de vrede wordt daardoor bewaakt. Tegen het einde wordt duidelijk dat de brute daad van de schutter niet vergeten is, door niemand in de wijk, in een coda die enigszins overduidelijk voelt in zijn boodschap. Een die eerder al subtieler werd gemaakt door gesprekken met de mensen zelf: verbondenheid is moeilijker dan haat, maar de moeite loont.

★★★☆☆

Kaili Blues (2015)

Zelden zag ik een zelfverzekerder debuut dan Kaili Blues, een film waarin een man op zoek gaat naar zijn neef, en daarin letterlijk een reis maakt in zijn eigen herinnering. De confrontatie met het verleden wordt visueel zo verbluffend neergezet dat ik met open mond de ervaring onderging. Het verhaal is in wezen een kapstok voor een virtuoos spel met tijd en ruimte, en met enige regelmaat was ik de grip op tijd en ruimte (de plot) enigszins kwijt, met de wetenschap dat het waarschijnlijk zo bedoeld was door de regisseur.

De film maakt voornamelijk gebruik van one-takes, geschoten met goedkope digitale camera’s, waarin we de gangen van de personages op de voet volgen. De licht onstabiele beelden, gecombineerd met een superstrakke camerachoreografie werken bezwerend, zeker wanneer we in een one-take opeens terug de tijd en herinnering in gaan. De langste take duurt langer dan een half uur! Het is visuele spierballerij, stijl boven inhoud, maar het past een film die zo duidelijk in een droomwerkelijkheid afspeelt.

De sterke staaltjes staan echter in dienst van de personages, die ondanks een dun geschetste plotlijn toch tot leven komen. Ook hier is de uitdieping vooral visueel, waarbij non-verbale communicatie even belangrijk is als de dialoog zelf. De focus op lichaamsbeweging en lang uitgesponnen tijdsduur doet denken aan het werk van Tsai-Ming Liang, terwijl de fluctuerende tijdslagen en verschillende gezichtspunten L’Année Dernière A Marienbad in het geheugen roepen. Dat is misschien al te veel eer voor beginnend filmmaker Gan Bi, maar het zou me niets verbazen als deze Chinese regisseur een even grote naam wordt als Hsiao-Hsien Hou of Zhangke Jia. De potentie is er.
★★★★½


Onderwerpen: , , , , , , , , , , ,


Reageer op dit artikel