Imagine (6): Das Cabinet des Dr. Caligari (1920)
Na bijna 100 jaar moderner dan ooit

25 april 2016 · · Imagine 2016 + Retrospectief

Oordopjes behoren niet tot de standaarduitrusting bij een bioscoopbezoek, zeker niet bij een ‘stille film’. Toch werden die uitgedeeld vorige week maandag. Imagine programmeerde ism EYE voor het eerst de 4K-restauratie van Das Cabinet des Dr. Caligari, muzikaal begeleid door Monomyth. Met hun psychedelische rocksoundtrack sneeuwde het ‘concert’ in het woord cineconcert zeker niet onder. Voor mij was het in de eerste plaats een zeer prettig weerzien met een film die tien jaar geleden een van de eerste stille films was die ik zag.


Eerst nog even over de vertoning zelf. Qua volume deed het nu ook weer niet zo veel onder voor een reguliere blockbuster in Pathé, toch gaf het een andere dimensie. Net als een popconcertzaal met hard volume de ruimte ‘vult’ en de aandacht opeist, zo was het ook hier nauwelijks mogelijk te ontkomen aan de dynamiek van de voorstelling. Subtielere (klassieke) muzikale omlijsting heeft ook zijn charme, maar maakt gewoonlijk niet de energie en concentratie los die bij dit concert voelbaar was.

De kwaliteit waarin ik Das Cabinet ooit eerder had gezien was erbarmelijk, al deed dat niet direct afbreuk aan de vertoning. Zoals Roger Ebert schrijft in zijn artikel over de film: “You feel as if you’re watching an old record of an old story, which includes within itself an even older one.” Maar we hebben onszelf voor de gek gehouden. De haarscherpe en schone restauratie voegt wel degelijk veel toe. Das Cabinet oogt niet meer als vervagende impressie uit een ver verleden, maar als een abstract experiment dat gisteren opgenomen had kunnen zijn. Het maakte voor mij een wezenlijk andere kijkervaring.

Wanneer je de haren van Werner Klaus’ Caligari kunt tellen, dan verandert de figuur op een vreemde manier van een ‘oude man, lang geleden’, in een acteur die we zijn rol zien spelen. Hetzelfde geldt voor de decors, zo belangrijk in deze film. Die overstijgen de impressie van een vreemde wereld, en worden eigenlijk precies dat: decors. Dat is geen verwijt, want met die uitgesproken stilering was het toch al enkel op een soort kunstmatige manier mogelijk op te gaan in die expressionistische wereld. De aandacht verlegt zich meer naar hoe knap en visueel perfect uitgebalanceerd de sets er uit zien.

Wat mij betreft sluit de film door restauratie nog beter aan op deze tijd. In een aantal opzichten was Das Cabinet zijn tijd al vooruit. Doordat de film volledig in de studio werd geschoten, en de sets een verwrongen variant van de werkelijkheid tonen, is elk realisme buitengesloten. Zo’n op zichzelf staande fantasiewereld met duistere ondertonen, wijst vooruit naar films van David Lynch, Terry Gilliam, David Cronenberg en tal van andere regisseurs die nachtmerrieachtige sferen oproepen door de wetten van het realisme op te schorten.

Wat Das Cabinet nog meer gemeen heeft met genoemde regisseurs, en sowieso met de moderne cinema, is de open vertelstructuur. De flashbackstructuur, tegenwoordig een jammerlijk cliché, was in die tijd een heuse vernieuwing. Aan het eind van de film blijkt het zijn functie te hebben, als de verteller als een psychiatrisch patiënt onthult wordt. Is zijn verhaal slechts een waanvoorstelling, of is er grond voor het mysterie dat hij ons opdiende? Op die dubbelzinnigheid is in het verleden veel kritiek geweest, met name van Siegfried Kracauer, schrijver van From Caligari to Hitler (1947). Hij meende dat die afdeed aan de kracht van de kritische parabel over Duitsland die in Das Cabinet gelezen kan worden.

Tegelijk zou je ook kunnen stellen, dat áls het verhaal als een waanvoorstelling beschouwd moet worden, dit een breuk is met de illusie van werkelijkheid, waar zo veel films op mikken. Een mededeling aan het eind van de film dat het allemaal maar een verzinsel was, roept precies het soort distantie op waar bijv. de nouvelle vague-regisseurs vaak een spel mee speelden.

Al met al bevat Das Cabinet dus meerdere ingrediënten die we vaak herkennen in moderne cinema, terwijl Das Cabinet daar in het stille filmtijdperk tamelijk alleen in stond. Het zijn denk ik deze elementen die maken dat de film zelfs na bijna honderd jaar steeds weer een nieuw publiek weet te vinden, waar de meeste andere stille films maar een beperkt publiek van liefhebbers trekken. Ongetwijfeld zal deze gerestaureerde versie zijn weg naar filmhuizen zo af en toe nog wel eens vinden; laat die kans dan niet voorbij gaan!


Onderwerpen: , , , ,


Reageer op dit artikel