Spectaculaire momenten van bewustwording
Gedachte-experimenten in Room (2015) en Svyato (2005)

28 maart 2016 · · Kritiek

Hoe spijtig is het dat onze vroegste jaren zich naderhand in een diepe mist voltrokken lijken te hebben? Zelfs de eerste herinneringen zijn al voorafgegaan door maanden, jaren van (geestelijke) ontwikkeling. De eerste zintuigelijke ervaringen, eerste stapjes, eerste woordjes; niemand die het zich voor de geest kan halen. Misschien is het dit fundamentele gemis dat een fascinatie aanwakkert voor films die een gedachte-experiment maken van dit soort openbaringen.

** dit artikel bevat spoilers **

Op voorhand is het hét moment waar je naar uitkijkt bij Room: de confrontatie van een vijfjarig jongetje met de buitenwereld, na zijn hele leven opgesloten te hebben gezeten. Room ontrolt zich als een moderne variant op de grotmythe van Plato, de filosofische parabel over de perceptie van werkelijkheid. De in gevangenschap geboren Jack groeit op tussen de benauwende 4 muren die hem afschermen van de buitenwereld. Zijn enige verbinding met het leven buiten de muren is een tv, en het gestommel van de kidnapper die af en toe spullen de kamer inschuift.

In zekere zin is de in dezelfde kamer gevangen gehouden moeder Joy de regisseur van de realiteit zoals Jack die waarneemt. Bewust houdt ze die beperkt, opdat het besef van gevangenschap maar niet aangewakkerd wordt. En dus zijn de tv-beelden geen weergave van de buitenwereld, maar beelden op zichzelf. Zoals de schaduwen in Plato’s grot voor de gevangenen niets met een buitenwereld te maken hebben. Stilaan daagt bij Jack het besef dat er meer is buiten de muren. Bij gebrek aan mogelijkheden zich daar een voorstelling van te maken wordt dat idee aanvankelijk vijandig bejegend.

Stapje voor stapje wordt opgebouwd naar de echte confrontatie met de buitenwereld. Voor de thematiek is het jammer dat het kernmoment van de film samenvalt met de suspense van een ontsnapping. Het komt daardoor minder puur uit de verf, iets te gehaast ook. Toch is het beeld van een blauwe lucht, met boomtakken doorkruist, het sleutelbeeld van de film. Als kijker maak je de openbaring bij zo’n eenvoudig beeld mee, na de lange opsluiting in de bedompte kamer.

De nasleep vertoont veel paralellen met hoe Plato het ontsnappen uit de grot beschrijft. De aversie tegen het nieuwe, nog onbekende, die maakt dat de ‘realiteit’ in de grot echter, want vertrouwder, voelt. Een interessant element dat in Room verweven wordt, is dat het leven buiten de kamer veel beperkender lijkt dan in de kamer. Opeens moet er van alles en zijn er allemaal mensen die iets van je vinden. Niet zo gek dat er een verlangen sluimert naar het leven in de kamer. Plato vraagt zich af hoe het iemand zou vergaan die, eenmaal gewend aan de buitenwereld, weer terugkeert naar de grot. Van het zonlicht naar het duister in de grot zou hij de ‘realiteit’ in de grot niet scherp meer kunnen zien. Het zou een belachelijke terugkeer zijn. Ook Jack keert terug naar zijn kamer, om te constateren dat het zijn in de kamer, met kennis van de buitenwereld, niet meer hetzelfde is.

Maar terug naar dat moment van ontsnapping. Het deed me tegelijk denken aan een ander moment van openbaring in film. Ook met een kind, maar dan in een documentaire. Svyato is de registratie door Victor Kossakovsky van het eerste moment waarop zijn tweejarig zoontje zichzelf in een spiegel ziet. Tot die tijd heeft hij spiegels altijd afgedekt gehouden. Nu laat hij zijn zoontje voor het eerst kennismaken met zijn spiegelbeeld.

Fascinerend is het snelle begrip van het jongetje. Aanvankelijk mept hij met een speelgoedbezem duchtig op het spiegelbeeld in, waarschijnlijk verrukt door de duplicatie van die beweging. Steeds meer gaat hij de mogelijkheden verkennen, tot, al vrij snel, het bekijken hoe een rugzakje hem staat. Het zelfbewustzijn groeit met de minuut, het is eigenlijk al niet eens meer nodig dat vader hem vraagt wie het jongetje toch ziet in de spiegel.

Het idee van Svyato is dat we de geboorte van zelfbewustzijn zien. Het bekijken van het eigen spiegelbeeld is vooral een kijken naar onszelf als door de ogen van een ander. Of het echt zo werkt en in een experiment gemanipuleerd kan worden is voer voor wetenschappers. Filosofisch gezien is het een interessant gedachte-experiment, zo’n exact aan te wijzen moment van verruiming van het zelfbeeld. Hetzelfde doet Room met de verruiming van het wereldbeeld. Al was het maar om het onvoorstelbare voorstelbaar te maken: de afwezigheid ervan.

– Svyato is hier te zien –


Onderwerpen: , , ,


Reageer op dit artikel