Use Your Illusion
Alternatieve waarheden achter de illusies

2 januari 2016 · · Oud & Nieuw

Het naderende jaareinde betekent gewoonlijk het vullen van lacunes in het jaaroverzicht; het inhalen van films die eerder in het jaar misgelopen zijn en alleen maar aan urgentie gewonnen lijken te hebben. A Girl Walks Home Alone at Night (2014) was zo’n blinde vlek voor mij. Het gebrek aan voorkennis bleek een garantie tot een verwarrende kijkervaring. De film schijnt Iraans maar toont alles wat in Iran verboden is; de genreconventies lijken Amerikaans maar de culturele conventies zijn dat weer niet. Een bevreemdende hybride, deze ‘Iraanse’ vampierenhorror. Een toepasselijk besluit van het filmjaar, dit spel met illusies.


Naderhand bleek de verklaring achter A Girl Walks Home Alone at Night voor de hand liggend: de film is door de Iraanse regisseuse Ana Lily Amirpour in het Perzisch opgenomen in Californië. Toch valt de appel niet ver van de boom. Iraanse films kenmerken zich vaak door gemorrel aan het fictieve gehalte van film. Zoals A Girl Walks Home Alone at Night ergens tussen een fictief en een werkelijk bestaand Iran zweeft, zo laten de grote namen uit de Iraanse cinema vaak een vorm van non-fictie toe tot hun fictie, of andersom, fictie tot hun schijnbare non-fictie.

Ergens op dat grensvlak was er dit jaar Taxi Teheran (2015), van de nog altijd door een beroepsverbod gehinderde Jafar Panahi. In deze film lijkt hij voor het eerst het stadium voorbij waarbij de documentaire vorm nog als volledige non-fictie geaccepteerd moest worden. Die documentaire vorm zette in met This is Not a Film (2011), een film die de schijn moest wekken dat niets geënsceneerd was. Zo strikt trekt Panahi de scheiding in Taxi Teheran niet meer. Neem bijvoorbeeld de verwijzingen in de plot naar eerdere films (zoals het ophalen van zijn nichtje op school, uit The Mirror (1997)). De dubbelzinnigheid wordt er niet minder om. Hoe ontspannen deze spielerei ook oogt, het sluit perfect aan bij wat Panahi wil aantonen over het gespleten karakter van de Iraanse maatschappij, waar de discrepantie tussen strenge regels en pragmatisch laveren groot is. Dat spel beheerst Panahi, als filmmaker én als mens in bewonderenswaardige mate.

Panahi’s film sluit aan bij een ontwikkeling die vaker dit jaar te zien was, en waar ik al eerder over schreef: beroemdheden die in films of documentaires over zichzelf de touwtjes in eigen handen nemen. Daarmee ontstaat een autobiografisch document, waarbij de kijker er beducht op moet zijn dat feit en fictie soms nauwelijks te ontwarren zijn. Sterker nog, iets kan feit én fictie tegelijk zijn, zoals The Kidnapping of Michel Houellebecq (2014) toont, als Michel Houellebecq de Michel Houellebecq lijkt te spelen zoals die leeft (in de vooroordelen) bij het grote publiek.

Soms ligt het illusoire gehalte niet doorlopend aan het oppervlak, maar breekt het plots, en met volle kracht door. Jauja (2014) is zo’n film, als de klassiek aandoende westernopzet een ongedachte wending krijgt die al het voorgaande op zijn kop zet. Tot dat moment wordt succesvol de schijn gewekt van een ingekleurde vroege film, met de haast onnatuurlijk heldere kleuren, afgeronde hoeken en lange statische shots. Helemaal vereenzelvigen met de breuk (ik kan er omwille van spoilers niets over verklappen) kan ik me toch niet. Daarvoor komt deze me te veel uit de lucht vallen.

In Phoenix (2014) van Christian Petzold wordt ook een geweldige illusie gebouwd en in stand gehouden. Dat gebeurt niet op de meta-manier van bovenstaande films, maar door de personages zelf. Enigszins vergelijkbaar met Vertigo (1958), modelleert een man kort na de oorlog een vrouw naar zijn vermeend in een concentratiekamp omgekomen vrouw. In werkelijkheid is deze vrouw echt zijn vrouw, maar beiden laten niet blijken dat de vork zodanig in de steel zit. De betekenis van illusies is in deze film een hoop smerigheid; opportunisme, toedekken van pijnlijke waarheden, schoonvegen van een vervuild geweten. Het verder vrij conventionele drama kreeg voor mij toch veel kracht door het ‘onrealistische’ spel met illusies dat de personages met elkaar spelen.

Als er een rode draad is in deze films, dan is het misschien wel dat ze de kijker waarschuwen voor gemakzuchtig waarnemen. Film is per definitie illusie, en het opschorten van het ongeloof daarover cruciaal om je in te leven in een film. Het gevaar wat daar in schuilt is evident. Toch zijn ook illusies op een of andere manier onttrokken aan de werkelijkheid. Dat maakt het taxeren ervan extra lastig. Deze films, elk op hun eigen manier, hinten voortdurend op hun illusoire karakter, en leggen daarmee nieuwe betekenissen bloot.


Onderwerpen: , , , , , , ,


Reageer op dit artikel