Monsieur Lazhar won de UPC publieksprijs, terwijl Clip, Egg and Stone en De jueves a Domingo naar huis mochten gaan met de Hivos Tiger Award. Ondertussen heeft Bram zijn filmvraat in kunnen houden, maar is Christiaan volgens eigen zeggen in een bioscoopstoel veranderd. Het IFFR zit er dus op. Tijd om terug te blikken op een geslaagde editie door middel van voorkeuren en statistieken.

Christiaan Boesenach

		De Beste Film Hoewel ik de grote releases buiten mijn IFFR-verslagen heb gelaten, was de beste film van dit jaar toch een daarvan. Steve McQueen’s Shame is een weergaloos gefilmd drama met een fenomenale rol van Michael Fassbender als seksverslaafde zakenman. Naast dat het acteerwerk geweldig is en de film er prachtig uitziet, is de aanpak van het onderwerp bijzonder. Verslaving zelf is het onderwerp van de film, niet het ontstaan of de aanpak daarvan. Shame geeft nergens hoop en is nergens echt psychologisch, maar biedt vooral een troosteloze registratie van het leven van een man, die je steeds meer ziet aftakelen en lijden onder zijn verslaving. Ik had nooit gedacht dat een dergelijk onderwerp zo’n verschrikkelijk goede film op zou leveren.
		De Grootste Verrassing De verrassing was dit jaar Black & White & Sex. Net als Incendies vorig jaar een film waarvan niemand echt een idee had wat het was, maar een die plotseling hoog opdook in de publiekslijst. En terecht, Black & White & Sex is een enorm sterk experiment. Een film binnen één ruimte met een simpel aanknopingspunt – een regisseur interviewt een prostituee – waarbij de acht verschillende actrices enorm excelleren. Het verloop van het interview schiet alle kanten op, het wordt een machtsspel tussen man en vrouw, waarbij de seksuele spanning je om de oren vliegt.
		De Grootste Teleurstelling Giorgos Lanthimos’ Dogtooth was een zeer originele film, die interessante gedachten wist op te roepen en ook nog eens enorm grappig was. Zijn nieuwe film, Alps, lijkt echter te zijn blijven steken op de tekentafel. Het idee is goed, de film is bij vlagen zelfs erg grappig, maar waar we nou eigenlijk naar kijken? Het verhaal komt nergens goed uit de verf en geen moment werd ik erdoor gegrepen. Alps is geenszins zo goed als zijn voorganger, de film blijft steken in concepten en schiet tekort in de uitwerking.
		De Slechtste Film Echt slecht was het niet eens, maar A Fish, de eerste Tiger Award kandidaat in 3D, voelde als een totaal mislukte film. Haal je het 3D weg, dan blijft er een vreemde film over, over een man die zichzelf steeds in een andere situatie bevindt, hij lijkt net als de kijker geen idee te hebben wat hij nou eigenlijk aan het doen is. Alsof dat nog niet genoeg is gaat er op een zeker moment een vis praten, een scène die in een film van Apichatpong Weerasethakul wellicht gewerkt had, maar hier nogal idioot overkomt. De filmmaker lijkt een meditatieve, vervreemdende film voor ogen gehad te hebben, maar het effect is het tegenovergestelde. A Fish werkt op de zenuwen en is verschrikkelijk saai. Bovendien is de film ook nog eens in nutteloos 3D, dat nog eens zo slecht is dat het lelijke beelden oplevert en gegarandeerd voor hoofdpijn zorgt.

Bram Ruiter

		De Beste Film Wuthering Heights wisselt de breedbeeld en poëzie van The New World af met vierkant beeld en modder. En dat is geen slechte zaak, want hoewel er raakvlakken zijn met de film van Malick (mens in natuur, veel beelden van dieren en landschappen, inheemse liefde), is Wuthering Heights een hele op zichzelf staande en eigenzinnige film. Sterker nog, ik denk dat dit één van de meest oprecht excentrieke relaties is die ik ooit in een film heb mogen aanschouwen. Het is een hevig emotionele zit die me nog lang zal bijblijven.
		De Grootste Verrassing Black & White & Sex is niets meer dan een dialoog tussen een regisseur en een prostituee. Die prostituee wordt overigens gespeeld door 8 verschillende vrouwen. Zij daagt hem uit en misbruikt de situatie om haar zin door te drijven, terwijl hij alles toelaat omdat hij alles doet om zijn film te laten doorgaan. Tenminste, zo lijkt de film zich te ontpoppen. Langzamerhand beginnen we te snappen wat de regisseur wil bereiken. Een prachtige manier om een sterk verhaal te vertellen en tegelijkertijd een aantal seksuele issues te tackelen.
		De Grootste Teleurstelling Tatsumi was niet zozeer een slechte film. De film bevatte alles dat een goede film hoort te bevatten, maar verliest zichzelf in zijn adaptatie van manga naar film. Aan het begin werd een belofte gedaan die de film niet kon nakomen. Hetzelfde gold in een wat lichtere mate voor Damsels in Distress. Een sterke komedie die ondanks zijn goede bedoelingen zichzelf kwijtraakt in quirky dialogen. Uiteindelijk zitten we opgescheept met een fragmentarisch ding, waarvan we geen idee van hebben wat het met ons wil.
		De Slechtste Film Geen Florentina Hubaldo CTE, daar ben ik na verloop van tijd en na mijn interview met Lav Diaz toch wat meer in gaan zien. Neen, voor mij was de slechtste film van het jaar Alps, een uitermate vervelende arthousetitel. Quirk om de quirk. Gek doen om het gek doen. Om de dialogen moest ik lachen, maar die hadden in elke willekeurige film kunnen zitten. Buiten dat om deed Alps er alles aan om zo uniek mogelijk te zijn, wat resulteerde in een film die zijn eigen functies totaal voorbij streefde.

Het festival zit erop. Ondanks het verminderde bezoekersaantal, was het ook de 41e keer weer een succes. Tijdens het festival is Rotterdam gezelliger dan ooit. Café’s zitten volgestampt met festivalgangers en werkelijk overal wordt gekeuveld over film. Een leuke toevoeging dit jaar was een soort dashboard op de bioscoopschermen, voorafgaand aan films, waarop de relevante tweets, Instagramfoto’s en ook de temperatuur (met -16 als hoogtepunt) zichtbaar waren. Na de slotfilm is het filmkijken dan toch echt gedaan en voldaan wordt er weer uitgekeken naar de 42e editie, waar de bezoekersaantallen hopelijk weer wat zullen stijgen.

The Hunter (2011)

De slotfilm van het IFFR was The Hunter. Willem Dafoe speelt een wetenschapper, die op zoek gaat naar de Tasmaanse Tijger. Het is een waardige afsluiter, deze film die af en toe doet denken aan Deliverance. Het verhaal is behoorlijk minimalistisch in zijn uitwerking, nergens wordt er duidelijke uitleg gegeven over het hoe en wat, maar de Tasmaanse tijger lijkt dan ook meer een symbolisch gegeven. The Hunter lijkt veel meer te gaan over de destructieve aard van de mens in het algemeen. De wetenschapper (Willem Dafoe) wordt bedreigd door moordlustige locals en de zoektocht naar de tijger blijkt er een waar bloed aan kleeft.

Take Shelter (2011)

Naast de slotfilm, is er in de laatste dagen van het festival ook nog ruimte voor een zogenaamde ‘suprisefilm’, meestal een grote release, soms afkomstig van een ander festival of een die niet in de programmering paste – de surprisefilm was ooit Inland Empire en sindsdien zijn de verwachtingen voor deze verrassing torenhoog. Dit keer was de verrassing Take Shelter. Een behoorlijk Amerikaanse film (de meest gehoorde kritiek van enkele IFFR-bezoekers), die daarom wellicht niet helemaal op zijn plaats was. Desalniettemin was de film behoorlijk goed. Het verhaal gaat over een man die visioenen krijgt over een aanstaande apocalypse en vervolgens een schuilkelder gaat bouwen in zijn achtertuin. De crux van de film zit hem echter in het gegeven dat de man schizofreen zou kunnen zijn – zowel het hoofdpersonage als de kijker verkeren in deze twijfel. De uitwerking mag dan ietwat on-IFFR zijn, maar de film speelt op een knappe manier met deze kwestie.

King Curling (2011)

De openingsfilm van het festival ging pas echt op het festival draaien in de laatste dagen. Het Deense King Curling wordt tot in den treure vergeleken met The Big Lebowski en dat is wellicht jammer, maar absoluut terecht. De bowlers zijn vervangen door curlers, maar bestaan tevens uit rare typetjes in strakke pakjes, en worden neergezet doormiddel van dezelfde soort grappen en zelfs soortgelijke shots. Het jammere van de vergelijking zit hem er in dat King Curling nergens zó grappig, pijnlijk of gedurfd is in de film van de Coens. Hoewel de film zijn hilarische momenten zeker heeft en er bovendien zeer gelikt uit ziet, voelt het geheel wat flauwtjes en makkelijk. Een leuke film als festivalopening, maar zeker geen topfilm.

Black’s Game (2012)

Ook Black’s Game heeft last van zijn vergelijkingsmateriaal. De film, die notabene werd geproduceerd door Nicolas Winding Refn (die onlangs nog een van de beste films van het afgelopen jaar maakte), doet namelijk enorm denken aan de Pusher-trilogie van diezelfde man. Het is Pusher op IJsland; drugs, geweld en seks. Waar Pusher dit echter op een keiharde realistische wijze tot de kijker bracht, is de uitwerking in Black’s Game eerder cool. Een geslaagde misdaadfilm, die over de gehele speelduur spannend is en aardig in elkaar steekt. Maar echt een indruk achter laten, zoals bijvoorbeeld Pusher deed, dat doet Black’s Game niet.

The Comedy (2012)

Rick Alverson’s The Comedy was, ondanks het hoge aantal grappen, een behoorlijk moeilijke film. Een groep dertigers, New Yorkse hipsters, hebben last van een totale onverschilligheid – ten opzichte van alles staan zij met cynische blik, elk moment drama wordt afgekapt met een absurdistische, nare grap. De film zelf houdt tevens ergens het midden tussen een komedie en een drama, en als kijker manoeuvreer je je continu tussen die twee uitersten. De film is op een knappe manier enorm ambigu, maar misschien dat dat de reden was dat mijn uiteindelijke houding ten opzichte van de film ook redelijk onverschillig was.

Het is een wit IFFR. Sneeuw en ijs zorgen ervoor dat je letterlijk van de ene bioscoop naar de andere glijdt. Festivalgangers gaan onderuit op het schouwburgplein, waaromheen het festival plaatsvindt. Even een kop koffie halen tussen twee films door is een avontuur, maar wat smaakt zo’n warme drank lekker als je de kou uit stapt. Er wordt zelfs erwtensoep geschonken, en dat is een welkome afwisseling op de tientallen koppen koffie die er doorheen gaan.

Monsieur Lazhar (2011)

De UPC Publieksprijs, die gaat naar de film die het hoogst gewaardeerd wordt door de bioscoopbezoekers, gaat dit jaar hoogstwaarschijnlijk naar Monsieur Lazhar. Deze film, die sterk doet denken aan Etre et Avoir, werd reeds genomineerd voor de Oscar voor Best Foreign Language Film, hetgeen ook de Q&A met de regisseur overheerste. Een schoolklas wordt getraumatiseerd door een lerares die zich ophangt, nota bene in het klaslokaal. De vervangende docent, meneer Lazhar, probeert de kinderen te helpen. Zelf is hij echter een Algerijnse vluchteling, en zo spelen er nog veel meer zaken op de achtergrond. Tegengehouden door de strikte regels van het schoolbestuur en de bemoeienis van de ouders wordt het hem onmogelijk gemaakt iets werkelijk voor elkaar te krijgen.

Monsieur Lazhar is een prachtige film, en zowel een terechte publieksfavoriet als Oscargenomineerde. Een subtiele film over trauma’s, omgaan met de dood en kritiek op de wijze waarop scholen omgaan met dergelijke zaken. Het acteerwerk van de kinderen is fenomenaal. Regisseur Philippe Falardeau benoemde vooraf al dat hij, in tegenstelling tot veel andere regisseurs, werken met kinderen als een voorrecht beschouwt – en dat werpt zichtbaar zijn vruchten af.

A Simple Life (2011)

Een andere publieksfavoriet is het Chinese A Simple Life. Over een vrouw die het grootste gedeelte van haar leven vervuld heeft in dienst van een familie, die haar werk verruilt voor een bejaardentehuis. De zoon van de familie neemt de zorg op zich. Het is een prachtig verhaal, over een vrouw die werkelijk niets meer heeft dan de familie voor wie zij werkte. Toch is het geen trieste film; het werk van de vrouw is haar leven geworden en de dankbaarheid en liefde die uit de film spreekt is werkelijk diep ontroerend. Het leven is simpel en ongecompliceerd, er zijn geen onderliggende trauma’s en niks wordt gedramatiseerd – A Simple Life is niets meer dan een mooi verhaal en dat is in dit geval genoeg om de kijker te raken.

Living (2012)

Een van de Tigers dit jaar is Living, een Russisch drama dat zich bezighoudt met de dood, het onvermogen dat te accepteren en de rouw die daarop volgt. Het is een door en door depressieve film, geen sprankeltje hoop wordt de kijker gegund. Er worden lijken opgegraven, er wordt zelfmoord gepleegd, er wordt een kind mishandeld en bij dit alles worden continu limonadeglazen wodka gedronken. De film slaagt erin de kijker de troosteloosheid en ook hopeloosheid van de personages weer te geven, maar vervalt helaas in de tweede helft in het uitvoerig laten zien van de manier waarop de personages met de dood om gaan. Een symbolischer, of in ieder geval subtieler einde had wat mij betreft beter gewerkt. Zoals ik het ervoer: Living is depressiever dan Biutiful en heeft meer eindes dan Return of the King.

Kotoko (2011)

De horrorverhalen over Kotoko vielen mij op in de wandelgangen, maar niks was minder waar. Kotoko is een horrorfilm die zijn best doet een gewone film te zijn, over een vrouw die door haar waanbeelden onmogelijk haar kind kan opvoeden. De horror is dan wel aanwezig, in de waanbeelden, maar deze is nooit overtuigend of eng. Helaas is de film ook niet geslaagd als drama, daarvoor zijn de horrorelementen veel te afleidend. De film heeft zijn momenten, maar over het geheel genomen is het vlees noch vis – enkel een matige film.

De Jeuves a Domingo (2012)

De Jeuves a Domingo is de eerste film die mij even in slaap deed vallen. En dat is knap, na de hoeveelheid koffie die ik elke dag tot mij neem om dit te voorkomen. Een stel reist met hun kinderen ergens heen, en in de auto lopen de spanningen op. Zonder echt iets uit te spreken zien we hoe de twee ouders steeds meer uit elkaar gedreven worden. De opnames in de auto zijn bijzonder mooi, evenals de beelden van het Chileense landschap. Het is echter jammer dat het drama nergens echt boeiend wordt. De kijker weet niks over de personages, er wordt ons geen moment drama gegund en het geheel is dan ook totaal niet boeiend. Subtiliteit zorgt in dit geval voor een doodsaaie film – ik liet mijn oogleden liever even zakken.

We zijn over de helft. Opvallend is dat de rijen voor de zalen inmiddels verdwenen zijn. Dat komt niet alleen doordat veel films niet uitverkocht zijn, maar ook doordat iedereen in de laatste minuut de zaal binnen komt wandelen. Sterker nog, een groot aantal mensen lijkt er een hobby van te maken de eerste twintig minuten van de films te missen. Het hoort bij het festival; het zijn waarschijnlijk dezelfde mensen die twintig minuten voor het einde de zaal weer verlaten. Maar gelukkig zijn er ook nog voorstellingen waarbij iedereen wel netjes op zijn plaats blijft zitten.

Black & White & Sex (2011)

John Winter’s Black & White & Sex is een Australische film, over een regisseur die voor zijn film Black & White & Sex een prostitué interviewt. De seksuele spanning die er hangt wordt door middel van de dialogen, de regisseur en de prostitué dagen elkaar psychologisch uit – het wordt een machtsspel waarbij de seksuele spanning hoog wordt opgevoerd. De prostitué wordt gespeeld door acht verschillende actrices, van verschillende leeftijd (en schoonheid); een gegeven dat allereerst wat pretentieus lijkt, maar goed werkt in de film. De film gaat uiteindelijk over veel meer dan enkel het werk van de vrouw – er wordt een universele machtsstrijd gespeeld tussen man en vrouw. Qua opzet en spanning deed de film me denken aan Richard Linklater’s Tape, en dat is een goede zaak.

Hail (2011)

Het eveneens Australische Hail is visueel een van de meest sterke films op het IFFR dit jaar. Extreme close-ups, een montage waarin het bij vlagen niet duidelijk is wat er nou te zien is en een intense, kippenvel veroorzakende soundtrack met veel krakende en ruizige ambient. Een vaak gehoorde vergelijking is die met Gaspar Noé, en daar zit wel wat in. Continu heerst het gevoel dat er iets verschrikkelijks staat te gebeuren. Het verhaal gaat over een wat ouder Australisch stel die op het rechte pad proberen te komen, na een achtergrond vol diefstal en drugsgebruik. Het is een behoorlijk depressieve en grauwe omgeving waarin de kijker wordt gegooid. De film begint, relatief gezien, nog positief – het is echter wachten op het moment dat er iets knapt bij een van de personages. Hail is een erg sterk debuut, maar was wat mij betreft gebaat geweest bij een net wat minder fragmentarische opzet.

Abrir puertas y ventanas (2011)

Vanuit de ijzige kou buiten in Rotterdam, wanen we ons met deze film plots in de hitte van Argentinie. Drie zussen wonen samen in een huis, hun band lijkt innig, continu liggen zij tegen elkaar aan op de bank niks te doen. Langzamerhand wordt duidelijk dat er wel degelijk sprake is van wrok en afgunst. De liefde, maar ook het verlies van een dierbare – op de achtergrond spelen zaken mee waardoor blijkt dat de relatie een stuk gecompliceerder ligt dan het lijkt. De hitte en de traagheid waarmee het allemaal voorbij gaat zorgen ervoor dat Abrir puertas y ventanas voelt als een roes, die erg fijn is, maar na afloop van de film ook weer echt voor bij is.

Nana (2011)

Een ‘cruel fairytale’, zo benoemde de regisseuse haar film Nana, en het verhaal laat zich in elk geval zo vertellen. Nana gaat over een 4-jarig meisje, waarvan de moeder uit het verhaal verdwijnt, waarna het meisje alleen overblijft. Het verhaal wordt verteld door de handelingen van het 4-jarige meisje – zij leeft alleen in een huis, steekt elke dag netjes de kachel aan, speelt met haar poppen en leert zichzelf lezen. Een mooi gemaakte film – we kijken echt naar een 4-jarig meisje dat haar eigen ding aan het doen is, hetgeen in het perspectief van het verhaal geplaatst plotseling enorm wrang wordt. Toch stijgt de film ook nergens boven zichzelf uit en hoewel het knap is dat de kinderlijke naïviteit en mate van zelfstandigheid zo boeiend wordt geregistreerd, is de film ook nooit meer dan dat. De ‘cruel fairytale’ lijkt daarom wel mee te vallen – het speelt ergens ver op de achtergrond en lijkt vooral een reden om de zelfstandigheid van een 4-jarig kind te filmen.

I Wish (2011)

Hirokazu Koreeda is weer terug op het IFFR. Zijn films worden steevast goed ontvangen. Na het indringende Nobody Knows heeft de man zich toegelegd op wat toegankelijker films. Vaak met schattige kinderen in de hoofdrol, in een bitterzoet verhaal. I Wish is daarop geen uitzondering, en lijkt van al zijn films het meest op Still Walking (2008). Over twee broertjes, die apart woning dankzij een scheiding, en elkaar weer willen zien. Het is een mooie, goed gemaakte film, maar ook niet meer dan dat. Koreeda maakt enkel veilig keuzes, en hoe goed I Wish er dan ook uit ziet – meer dan een aangename feelgood wordt het nooit.

Het ritme begint erin te komen. Vaak genieten, soms doorbijten. De kou buiten maakt het in ieder geval aanlokkelijk om in een bioscoopzaal te zitten, liefst van ‘s ochtendsvroeg tot ‘s avonds laat. De kwaliteit van de films bevalt tot nu toe goed, al zijn er nog geen echte positieve uitschieters, maar ook zag ik amper nog echt slechte dingen. De organisatie verloopt ook nog altijd goed, al was het geluid bij een enkele film niet in orde (een ruisende speaker, slecht geluid en ook nog eens veel te zacht). Maar daar kijken we gewoon doorheen.

Lena (2011)

Christophe Van Rompaeys nieuwe film is Lena, waarvan het verhaal zich afspeelt in Rotterdam, wat een 1-0 voorsprong betekent op het festival. Lena is een wat dikkig meisje, dat notabene linedancet, en verliefd wordt op het verkeerde vriendje. Zij heeft een moeilijke relatie met haar moeder en besluit daarom bij het vriendje en zijn nogal introverte vader in huis te gaan wonen.

Het klinkt als een weinig bijzondere opzet voor een standaard Nederlands drama, maar Lena ontpopt zich tot een van de betere van de laatste tijd. Het verhaal neemt af en toe bizarre wendingen, die het geheel naar een hoger niveau tillen. Daarnaast is het camerawerk sterk, met mooie, grauwe plaatjes van Rotterdam. Het veelgehoorde woord ‘on-Nederlands’ is hier niet van toepassing, het is namelijk een op en top Nederlandse film (de cliché’s: veel naakt en matig acteerwerk), maar wel één met een ijzersterk en verfrissend verhaal.

Hemel (2012)

Het IFFR had dit jaar een ‘Wereldsneak!’, maar deze bleek helemaal niet zo werelds – de film is dan wel voor de Berlinale geselecteerd, maar Hemel is zo Nederlands als het maar kan zijn. Hemel is een jonge vrouw, met een obsessie voor seks. Haar vader, met wie zij een innige band heeft, is ook niet even standvastig met zijn relaties. Al deze verhoudingen verlopen natuurlijk niet goed, met aan het einde een nogal uit de lucht vallende plottwist tot gevolg. Het verhaal is niet slecht, maar komt totaal niet over. De film verzandt qua cinematografie en pretentieuze vertelwijze in interessant-doenerij. Dat het acteerwerk dan best aardig is en sommige dingen best mooi in beeld gebracht worden, dat doet er dan niet zoveel meer toe.

Four Suns (2012)

Een Tsjechische film, van de, naar het schijnt, gerespecteerde regisseur Bohdan Sláma. Een enorm prettige film, en geen neerslachtig Oostblok-drama zoals verwacht. Binnen een klein dorpje, waar iedereen elkaar kent en vrienden met elkaar is, lopen de gemoederen steeds meer op. De gemeenschappelijke vrienden van een vader en zijn veel jongere zoontje laten hem meeblowen en drinken, waardoor er spanning ontstaat binnen de gemeenschap. Daar tussendoor loopt steeds de spirituele guru Karel, die door een steen in zijn hand te houden altijd in verbinding met de aarde staat. Dankzij drank- en drugsgebruik, ontrouw en egoïsme van eigenlijk alle personages worden vriendschappen en het huwelijk op de proef gesteld. Ondanks deze soms zware thematiek heeft de film uiteindelijk een zeer positieve nasmaak.

L’Ultimo Terrestre (2011)

Een van de grappigste films van het IFFR tot zover. In een plaatsje in Italie zijn aliens op komst. Het wordt verkondigd op de radio en het dagelijks leven wordt er steeds meer door beïnvloed. Het hoofdpersonage, een wat knullige en lelijke man, droomt er elke nacht van. Bij zijn vader landt een alien in de tuin, waarna zij de plaats van zijn overleden vrouw inneemt. De alien kookt, maakt de tuin in orde en zorgt dat de oude man weer gelukkig is. Het is echter wachten totdat de rest komt.

Het fijne aan de film is dat deze aandoet als een Italiaanse klucht, soms plots om slaat naar heftig drama, compleet onlogisch in elkaar steekt en de aliens duidelijk kinderen in een pak zijn. Het klinkt als een ramp van een film, maar het tegendeel is waar. L’Ultimo Terrestre is enorm leuk, hoe raar het allemaal ook is. Een soort Italiaanse Paul (2011), maar dan wél geslaagd.

La leggenda di Kaspar Hauser (2012)

Dat het de vreemdste film van het festival zou worden, dat stond van tevoren al vast. Het verhaal van Kaspar Hauser krijgt een nieuwe draai; de jongen spoelt hier aan op een eiland, met een koptelefoon om z’n nek, wordt opgevoed/uitgebuit door de sheriff (Vincent Gallo) en de andere bewoners, om uiteindelijk als DJ aan de bak te moeten. Maar dat is niet alles, de film neemt talloze rare uitstapjes, waarbij de logica soms ver te zoeken is. Daarnaast ligt het tempo dermate laag en zit er zo veel herhaling in dat het enorm oplucht als de film weer vervalt in de heerlijke muzikale scenes, begeleid door een pompende soundtrack van Vitalic. Het idee of belang van de film is me niet helemaal duidelijk, maar als de insteek was een vervreemdende, spacende film te maken, dan is dat in ieder geval geslaagd.

Het 41e IFFR is begonnen en inmiddels in volle gang. Alles verloopt goed, zelfs het nieuwe ticketsysteem werkt, op wat incidenten na, een stuk beter dan het oude. Maar hoe rustig het festival zelf dan ook begon, de eerste geruchtmakende zaak heeft het IFFR al te pakken. Voorafgaand aan de film Le Havre kwam regisseur Aki Kaurismäki voor een zogenaamde ‘Big Talk’. Hij kwam twintig minuten te laat. Hij was stomdronken, hij kon amper lopen en praten. Het eerste wat hij deed toen hij eindelijk zat (op de grond, en niet op de daarvoor bestemde stoelen) was een sigaret opsteken. Na wat cynische opmerkingen werden er nog twee drankjes besteld – de interviewster probeerde er maar in mee te gaan – maar Kaurismäki werd inmiddels uitgejoeld door het publiek. Gelukkig was zijn film wél de moeite.

Le Havre (2011)

De regisseur mag dan wel een verschrikkelijke man zijn – zijn film is geweldig. Over een kleine gemeenschap in Le Havre, die een illegaal jongetje uit de handen van ‘de inspecteur’ probeert te houden. Een schoenenpoetser neemt de zorg voor de jongen op zich, met uiteindelijk doel de jongen op de boot naar Londen te zetten. Kaurismäki’s zo kenmerkende droogkomische stijl is alom tegenwoordig, als ook de emotieloos acterende personages (a la Bresson), maar desondanks heeft Le Havre de charme van een Franse film. Een fijne film, met enkel leuke personages en hilarische situaties. Eigenlijk lijkt de Kaurismaki uit het interview zelf een blauwdruk van de film te zijn – er wordt aan de lopende band gedronken, de film zit vol ironie, maar het geheel is uiteindelijk zeer charmant.

The Invader (2011)

In de openingsscene van The Invader zien we een naakte zwarte man, aangespoeld op een strand vol blanke naaktheid. Deze scène is prachtig, in slow-motion zien wij zich een drama afspelen op het naaktstrand, prachtig geschoten ontvouwt zich hier reeds het verhaal van de film. De man, Amadou, is een illegaal, op zoek naar werk en geluk. Zijn Westerse dromen lopen vrijwel direct mis. Hij stopt met werken en slaapt in een nachtelijk Brussel op bankjes langs de weg, hij valt voor een rijke, getrouwde vrouw en hij duikt het nachtleven in. De rol van Amadou wordt geweldig ingevuld, met een charmante glimlach krijgt hij veel voor elkaar, maar op de achtergrond sluimert zijn verleden dat zich langzamerhand ontpopt in wraakzuchtigheid. De beeldvoering van Provost is fenomenaal, de benauwde situatie van Amadou wordt benadrukt door een intense soundtrack en beelden die sterk doen denken aan het experiment uit de korte films van Provost (waaronder het gebruik van een spiegeleffect).

Les Géants (2011)

Opnieuw een Belgische film. Een verhaal over kinderen die van huis weglopen. De vergelijking met Stand By Me gaat maar tot een zekere hoogte op. Les Geants is veel schrijnender; de kinderen zijn totaal alleen, niemand heeft aandacht voor ze en ze groeien op in een omgeving met enkel drank en drugs. De film voelt echter als een jeugdboek, en in die ambivalentie zit de kracht van Les Géants. Een kleine film, die door de naïviteit die het uitstraalt kinderlijk onschuldig lijkt, maar waarvan het werkelijke verhaal zeer tragisch is.

Stilleben (2011)

Een jongen ontdekt dat zijn vader een prostituee bezoekt en haar Lydia noemt, naar zijn dochter. De vader blijkt zijn lusten bot te vieren op foto’s van zijn dochter. Dit gegeven laat hun hele gezin uit elkaar vallen en legt de troosteloosheid ervan bloot. De film doet denken aan de films van Michael Haneke, qua stijl en verhaal, maar nergens slaagt de film er echt in om de morele kwesties interessant te maken. In potentie zou de film kunnen werken, maar de personages zijn zo vlak en vervelend dat het niemand echt wat kan schelen. Een mislukte poging om een interessante film te maken.

Totem (2011)

Een collectieve teleurstelling. Na een lofzang voorafgaand aan de film kon het eigenlijk alleen nog maar tegenvallen, maar dit sloeg werkelijk alles. Een soort Harmony Korine, of in ieder geval een film over rare randfiguren, maar dan zonder alles wat een film van Korine wel leuk maakt. Totem schuurt tegen het surreële aan, maar roept nergens ook meer enige emotie op. Daarvoor is de film niet shockerend genoeg, niet grappig genoeg en ook niet mooi genoeg – of wat het dan ook is wat voor effect met deze film beoogd wordt.

Het International Film Festival Rotterdam staat voor de deur. Salon Indien is er ook dit jaar weer bij. Dat betekent anderhalve week lang van bioscoop naar bioscoop struinen door het gure en winderige weer. Maar het betekent vooral veel mooie films, mits er vooraf goed geselecteerd is. Het is natuurlijk mogelijk om je enkel op de grote namen te richten. Er draait immers een nieuwe Martin Scorsese (Hugo), een David Cronenberg (A Dangerous Method) en een Alexander Payne (The Descendants). Maar het IFFR is zoveel meer dan dat, en daarnaast is de kans groot dat deze films zodra de voorverkoop begint (vanavond, 20:00) vrijwel direct zijn uitverkocht.

Bij de rits films die overblijft is het een stuk lastiger om kaf van het koren te scheiden. Met de Volkskrant-bijlage in de hand, bestaat alsnog de kans dat je, door een slechte keuze, drie uur lang naar een niet-veranderend landschap zit te kijken. Dat kan natuurlijk leuk zijn – maar tijdens het IFFR, waarbij er vaak meerdere films op een dag gekeken worden, is dat dodelijk.

De programma-onderdelen bieden uitkomst. Met name de films in de Tiger Award-competitie zijn vaak interessant, het is immers paradepaartje van het festival, vol debuterend talent. De categorie Bright Future staat voor upcoming talent, met o.a. de openingsfilm King Curling, Shame (de nieuwe Steve McQueen, die eerder het geweldige Hunger maakte) en festivalfavoriet Weekend. Maar in de categorie Spectrum is het zoeken geblazen, wereldcinema uit alle windstreken. Het kan meestal twee kanten op, bij de ene film vecht je drie (of vijf, of zes) uur lang tegen de slaap, bij de andere is het genieten geblazen. Een snelle selectie levert alvast een aantal interessante films op – dus voor de late kiezers:

I Wish van Hirokazu Koreeda. De regisseur is met zijn films al vele malen eerder op het IFFR geweest. Zijn bekendste en beste film is het indringende Nobody Knows, maar ook plezierigere films als Air Doll en Still Walking waren de moeite waard.

Alps, van de Griekse regisseur die eerder Dogtooth maakte. Dat was nou niet per se een film die iedereen erg goed vond, desalniettemin was het wel interessante en verrassende cinema. Het belooft in ieder geval net zo’n absurde film te worden als Dogtooth, vol rare personages en pijnlijke situaties.

Kotoko. Horror, gemaakt door de regisseur van culthit Tetsuo. Volgens het IFFR is de film ‘niet geschikt voor jonge moeders’, dus dat belooft wat. Geen psychologische, maar psychiatrische horror, aldus het festival. Het is vast een opluchting tussen het landschapskijken en poetisch geneuzel door.

En de vreemde eend van het festival – The Legend of Kaspar Hauser. De film heeft een bizarre trailer, UFO’s en Vincent Gallo. Het klinkt in ieder geval bizar genoeg om veel plezier op te leveren. En wat is het IFFR zonder één hele rare film?

Vanaf 25 januari, als het IFFR begonnen is, zullen redacteuren Bram Ruiter en Christiaan Boesenach verslag doen van het festival.

Goede films waren er genoeg in 2011. Teveel zelfs, althans om een top tien mee te vullen. Er was werk van grote auteurs, eveneens twee van mijn favoriete, Lars von Trier en Terrence Malick. Het zal mij niks verbazen als zowel Melancholia als The Tree of Life dé films zijn die wij ons, in de toekomst, uit 2011 kunnen herinneren. Beide zijn groots van opzet en daarnaast lijken zij tezamen bijna een tweeluik te vormen. Malick schept de wereld – Von Trier maakt hem kapot.

Toch was Melancholia niet een van mijn toppers dit jaar. En zo waren er meer potentiële favorieten die de top 10 niet haalden. Somewhere van Sophia Coppola bijvoorbeeld, dat een aangename kleine film was, maar niet echt wist te beklijven. Of de ode aan de stomme film, The Artist, dat dan wel een van de leukste bioscoopervaringen was, maar nooit meer werd dan een charmante ode.

10. Super 8

Dat eren van oude films deed J.J. Abrams met Super 8 een stuk beter. Een fijne mix van Steven Spielberg en allerlei jaren ’80 jeugdfilms, maar op zichzelf ook nog eens een verfrissende en spannende film. Een waardige mix van E.T., The Goonies en Close Encounters. Genieten dus, uit nostalgie, maar ook omdat Super 8 gewoon een onwijs leuke film is.

9. Les Amours Imaginaires

Over Les Amours Imaginaires liepen de meningen sterk uit een. Style over substance en inhoudsloos wordt de film vaak genoemd. En dat is allemaal terecht – de film is style over substance. Een Godard-esque stijl wordt gehanteerd, als de Nouvelle Vague zonder het gedachtegoed. Les Amours Imaginaires is als een duik in een soort veel te hip modeblad. Natuurlijk hoort daar een verhaal met een driehoeksverhouding bij. Style over substance dus, maar style is in dit geval genoeg voor de toplijst, al is het alleen al voor de volgende scène:

8. Carnage

Roman Polanski’s zwartkomische Carnage is de grappigste film uit mijn lijst. Over twee stellen die een akkefietje omtrent hun zoons op proberen te lossen, ontaardend in een verschrikkelijk pijnlijke situatie, waarin ieders idee van moraal, etiquette en relaties op straat komt te liggen. Alles loopt uit de hand, de situatie wordt volkomen opgeblazen en niemand weet eigenlijk meer waar het werkelijk om gaat. Tussen al het visuele geweld uit deze lijst is de toneelverfilming Carnage een hilarische, maar confronterend eerlijke film.

7. A Separation

Het Iraanse A Separation is de eenzame niet-Westerling uit de lijst, maar biedt een geweldig interessant drama omtrent het geloof en menselijkheid. Een film waarin iedereen tegen elkaar wordt uitgespeeld. Een subtiel, maar krachtig drama, dat zeker voor een film die binnen de grenzen van Iran is gemaakt zeer interessante vragen oppert.

6. Black Swan

Aronofsky’s Black Swan was wat mij betreft de onprettigste film van het jaar. Een zenuwslopende film, waarin de gekte – de paranoia – steeds meer de overhand neemt. Het Zwanenmeer in extreme – alle audiovisuele lades worden opengetrokken. Black Swan gaat onder de huid zitten en is in ieder geval zeer geslaagd in het neerzetten van een nare kijkervaring.

5. Midnight in Paris

Wie niet kan genieten van de wijze waarop Allen het Parijs van de jaren ’20 in beeld brengt, heeft waarschijnlijk een hart van steen. Met Owen Wilson als inspiratieloze schrijver Gil, die plots in de jaren ’20 terecht komt, waar hij met mensen als F. Scott Fitzgerald en Hemingway in aanraking komt. Charmant, grappig en de beste Woody Allen sinds een hele lange tijd.

4. Never Let Me Go

De beste en verrassendste science-fiction kwam er in de vorm van Never Let Me Go. Zogenaamd een historisch drama, waarin de historie anders geschreven wordt. Het verhaal, over een kostschool die er toe is ingericht kinderen op te leiden tot het volledig zijn van orgaandonor, is simpelweg briljant. De vrij conventionele filmstijl draagt bij aan de vervreemding, en dankzij geweldig acteerwerk wordt je als kijker daadwerkelijk geschokt door een fictieve historie.

3. Incendies

Reeds aan het begin van het jaar, tijdens het IFFR, was er een grote verassing in de vorm van Incendies. De film werd daar, zeer terecht, de publieksfavoriet. Over een verscheurde familie, waarvan de kiemen liggen in een conflict ergens in het Midden-Oosten. De grote kracht van de film zit hem in het niet plaats- en tijdgebonden zijn. Incendies is een hartverscheurende film, die dankzij die universaliteit niemand onberoerd zal laten.

2. Drive

Een hele film lang op het puntje van de bioscoopstoel – het gebeurde bij Drive. De beste film tot op heden van de talentvolle regisseur Refn, die met Drive meditatieve stiltes combineert met uitbarstingen van expliciet geweld, met als resultaat een ijzingwekkend spannende misdaadthriller. Daarnaast is de film ook nog eens prachtig geschoten en is ook de soundtrack van enorm belang – de pompende synthesizerklanken houden continu vaart in de film en zorgen voor een zenuwslopende trance.

1. The Tree of Life

De beste film van het jaar was Terrence Malick’s The Tree of Life. Malick maakt een film over de grote vragen van het leven en pakt daarbij ook groots uit. Het ontstaan van de wereld, van dinosauriers tot een familiedrama, gebracht met bombast door de klassieke muziek. Een ambitieus project, dat wat mij betreft geslaagd is. De film kent werkelijk de prachtigste beelden en Malick’s typische stijl vindt zijn plaats in de poëtische aard van de film. De ultieme trip, van het kaliber 2001: A Space Odyssey.

Pompende italo start de adrenalinerush in minuut één van Drive, de nieuwste van Nicolas Winding Refn. De muziek stuwt de film voort, in zijn langzame, maar beklemmend werkende tempo. Flitsende achtervolgingen, malafide onderhandelingen en uitbarstingen van extreem bruut geweld wisselen zich af. De spanning bouwt zich scène na scène op om soms haast ondraaglijke vormen aan te nemen; het enige woord dat na het zien van de film de lading lijkt te dekken is ‘intens’.

Ryan Gosling is de Driver, het rustige middelpunt van de film. Hij zegt weinig, vertoont amper emotie en lijkt enorm berekenend. Hij is part-time stuntman, part-time automonteur en part-time vluchtauto-chauffeur. Deze baantjes blijken goed te combineren; we zien de Driver op nonchalante wijze, met een tandenstoker in zijn mondhoek, eerst op slinkse wijze de politie ontlopen en vervolgens een stunt doen op een filmset. Wanneer hij echter een nieuwe buurvrouw (Carey Mulligan) krijgt en haar man terugkeert uit de gevangenis, moet hij dienst doen als bestuurder van de vluchtauto, maar dit verloopt niet helemaal volgens plan.

De cast is geweldig, het subtiele spel van Gosling is fenomenaal, maar ook de fonkelende blik in de ogen van Carey Mulligan overtuigt en zelfs de schmierende Ron Perlman als onvoorspelbare badass is op zijn plek. Het plot is simpel en de personages zijn stereotype, maar nooit wordt Drive plat vermaak.

Daarvoor ligt het tempo te traag en is de audiovisuele trip te intens. Een veelvoud aan prachtige beelden passeert, van grootse opnames van een in lichtjes gehuld Los Angeles bij nacht, originele cameravoering tijdens achtervolgingen, en zeer expliciete, maar esthetische uitbarstingen van bruut geweld. In deze gewelddadige momenten komt de tot de hoogste versnelling opgevoerde onderhuidse spanning tot een climax, waarbij Refn er op uit lijkt te zijn de kijker te overrompelen, te verkrampen en vervolgens met hartkloppingen de zaal te laten verlaten.

De soundtrack is, zoals vaak in Refn’s films, van groot belang. Geen Deense hardrock zoals in Pusher, maar retro synthesizers ondersteunen al het visuele geweld. Zwoele zang en pompende beats brengen de kijker in een onheilspellende trance. De muziekkeuze lijkt verassend voor een dergelijke film, maar het pakt zeer geslaagd uit.

Refn lijkt met Drive de gulden middenweg gevonden te hebben tussen de rauwe stijl waarmee hij de Deense drugswereld neerzette in de Pusher-trilogie (1996-2005) en de meditatieve ervaring die zijn vikingfilm Valhalla Rising (2009) was. Een geweldige audiovisuele trip, die toch dat rauwe en brute element uit zijn beginperiode omvat.

Het maakt Drive tot een razend knappe film, enerzijds een ijzingwekkend spannende misdaadthriller, anderzijds bol staand van visuele krachtpatserij. Het is de kroon op Refn’s werk tot nu toe, de synthese van zijn diversiteit aan films. De film wordt door velen als meesterwerk gezien en dat lijkt terecht. Na Fear X (2004), zijn eerste film in de VS – die film flopte genadeloos met faillissement tot gevolg – maakt Refn met Drive in een keer een van de beste Amerikaanse films van het jaar. Intens, bloedstollend, maar tevens van ongekende schoonheid.

Het beeld dat in de media geschetst wordt over Lars von Trier gaat niet over rozen. Het is controverse na controverse, niet slechts in zijn films, maar ook daarbuiten. De man wordt altijd al misogynie verweten en over zijn uitspraken in Cannes, niet enkel die van dit jaar, is al vaak genoeg gesproken. Maar, tot op heden zijn deze zaken niet in het geding gekomen van de films zelf. Lars von Trier stond voor mij als kijker altijd buiten zijn personages. Bij Melancholia vormt depressie echter het voornaamste thema. De depressie, of de melancholie, waar de regisseur zelf een tijd mee leefde is de inspiratiebron. Antichrist (2009) schreef hij naar eigen zeggen al vanuit deze melancholie, maar met zijn nieuwste lijkt het pas echt alsof we Von Trier’s melancholische blik voor ogen krijgen.

Zowel Antichrist als Melancholia, die wel meer gemeenschappelijk hebben dan dat zij ontsproten zijn uit een depressie, lijken deel uit te maken van een nieuwe serie films. Als auteur maakt hij zichzelf zo goed als deel van de film, wat bij Melancholia behoorlijk ten koste gaat van vereenzelviging met de personages, die vaak vooral vlakke archetypes zijn. Von Trier gaat enerzijds persoonlijker te werk dan ooit, maar is daarnaast vaak grotesk, soms zelfs neigend naar kitsch. Evenals in Antichrist begint Melancholia met een openingssequentie in slow-motion, laat hij zich inspireren door schilderijen en is de film volgepropt met niet altijd even subtiele symboliek. Met het manifest dat hij ooit opstelde, waarin film juist ontdaan werd van al deze zaken, heeft Melancholia weinig meer van doen; behalve dat de bruiloft die de eerste helft van de film in beslag neemt de gedachte oproept aan Festen (1998) van zijn collega Thomas Vinterberg.

Deze bruiloft vormt de eerste akte van de film en vertelt het verhaal van Justine (Kirsten Dunst). Tijdens de bruiloft wordt het steeds duidelijker dat Justine depressief is, en de gevolgen worden almaar schrijnender en beklemmender. Het is een drama zoals Von Trier ze het beste maakt. Het tweede deel verhaalt over haar zus (Charlotte Gainsbourg), en speelt rond de speculaties over het naderende einde van de Aarde. We beschouwen de twee zussen en hun gedrag rondom dit naderende einde. Dit contrast, tussen de gezonde zus die vreest voor haar leven, en de depressieve zus, die de planeet die in botsing dreigt te komen met Aarde haast tot lustobject maakt, lijkt het voornaamste punt dat Von Trier wil maken.

Het mooie, kleine verhaal dat Von Trier ons uiteindelijk vertelt past goed in de bizarre setting, wat dat betreft is Melancholia als film zeer geslaagd. De planeet Melancholia, die op de mensheid afstevent om haar tot een einde te brengen, wordt groots in beeld gebracht als een schaduw die boven de mensheid hangt. Melancholia wordt door de een gezien als het ergste kwaad, maar door de ander als lustobject. De hoofdvraag van de film is dan ook of wij de dood vrezen of deze juist omarmen? Dit is zeer boeiend en mooi uitgewerkt, maar de film wekt nooit eenzelfde melancholie op bij de kijker als dat Von Trier’s vorige films dat deden.

Het is deels te wijten aan Von Trier’s eigen depressiviteit, die bijna niet los valt te zien van de film. Von Trier lijkt meer autobiografische elemenenten in zijn film te stoppen dan in vorig werk, waardoor de sympathie voor de personages vrijwel geheel afwezig blijft. Er treedt een probleem op; het wordt een film over de depressie van Von Trier en zijn eigen melancholische blik naar het leven. Het is een van de redenen dat de kijker minder gemarteld wordt dan in films als Dogville (2003) of The Idiots (1998) ; nergens zien we personages van vlees en bloed, maar slechts schimmen van de auteur zelf. Wellicht is hij te bekend geworden en zoekt hij teveel de media op (al dan niet gewild). Het statement van Von Trier dat hij nooit meer persconferenties zal geven lijkt me dan ook geen verkeurde keuze.

Melancholia is ambitieus. Het einde van de wereld op z’n Von Trier’s. Een knappe film, die helaas niet volledig weet te overtuigen en een beetje blijft hangen in het zijn van een goed verhaal, zonder daarbij echt te raken.