Gelukkig nieuwjaar, trouwe lezers! Zoals gebruikelijk trapt Salon Indien het nieuwe jaar af met een week lang terugblikken op het vorige. En ik doe dat lekker ouderwets met een top tien van wat er afgelopen jaar in de bios te zien was. Wat mij betreft was 2011 een prima filmjaar met veel mooie films, waarvan ik er helaas slechts een beperkt aantal kon selecteren voor onderstaande lijst. Het was ook een jaar van vele ontdekkingen van oudere films en cineasten, waarvan één nieuwe favoriet helaas deze nazomer overleed (Raùl Ruiz), maar daarover meer in een later artikel.

Voordat ik aan de lijst begin eerst een paar eervolle vermeldingen:
Takashi Miike’s drie kwartier durende slachting in 13 Assassins, ode aan de stille film The Artist, actiespektakel Mission: Impossible – Ghost Protocol, Werner Herzogs documentaires Cave Of Forgotten Dreams en Into The Abyss, Polanski’s Kammerspiel Carnage, het indringende We Need To Talk About Kevin, het Dardenne sprookje Le gamin au vélo, Coppola’s Somewhere, Essential Killing, Blue Valentine, Tinker Tailor Soldier Spy, The Strange Case of Angelica en Poetry.

10. My Son, My Son, What Have Ye Done?
Inmiddels heeft Werner Herzog alweer een aantal films gemaakt, waarvan er twee onlangs op het IDFA draaiden. Maar toch werden wij in Nederland in 2011 enigszins verlaat alsnog getrakteerd op deze door velen onderschatte film van de Duitse meester (zelf was ik er één van tijdens het IFFR in 2010, maar gelukkig kreeg ik dankzij de Nederlandse distributie een tweede kans). Een wonderlijk juweeltje met een zowaar ingetogen Michael Shannon die desondanks weer meesterlijk een maniak neerzet. Een duistere film, zwanger van een mysterieuze, indringende sfeer. Die soms zelfs wat buitenaards aandoet dankzij de vreemde digitale beelden en licht experimentele muziek. Typische surrealistische lyriek van Herzog, die door zijn sympathie voor het zonderlinge een zekere tragiek aan het maffe verhaal en dito personages meegeeft.

9. The Adventures of Tintin – Secret of the Unicorn
Een daverend spektakel waarmee Spielberg bewijst nog altijd heel goed te zijn in het maken van puur entertainment. De indrukwekkend ingewikkelde actiescènes in één shot worden steeds overweldigender, culminerend in de al geroemde achtervolgingsscène door een Marrokaanse havenstad die zijn weerga dit jaar niet kende. Verschillende personages worden in één onafgebroken shot een heuvel af gevolgd op verschillende voertuigen, terwijl er tegelijk een duidelijke impressie wordt gegeven van zowel de obstakels die ze tegenkomen als de destructie die ze veroorzaken. Die naast spectaculair ook nog eens vrij humoristisch is, zoals ook de rest van de film.

8. Incendies
De scene met de brandende bus is alleen al een van de krachtigste van het jaar. De rest van de film is eveneens bijzonder. Zo is daar het verhaal vol twists dat toch overtuigend en nooit banaal wordt, waardoor het intense drama juist hard aankomt. Of de manier waarop de film het maatschappelijk engagement dat er in zit nooit expliciet naar voren brengt, wat het des te scherper maakt, of de herdefiniëring van de archetypische moederrol. Kreeg terecht de publieksprijs op het IFFR afgelopen jaar.

7. Midnight in Paris
Woody Allens beste film sinds 1992 kan zich moeiteloos meten met zijn meesterwerken uit de jaren tachtig. Het is een fijne ode aan Parijs, en dan met name het Parijs van de jaren twintig. Allens romantische, magisch-realistische versie van Parijs is oogstrelend en met liefde in beeld gebracht. Een heerlijke combinatie van charme, humor en sfeer die je meeneemt naar vervlogen tijden en figuren, maar tegelijkertijd op slimme wijze waarschuwt voor de gevaren van nostalgie ten opzichte van leven in het hier en nu. Dat Allen nog vele films van deze kwaliteit mag maken!

6. A Separation
Een minutieus gefilmd drama waarin personages voortdurend door ramen en soortgelijke kadreringen worden gefilmd en visueel van elkaar worden gescheiden. Personages die voortdurend in een hoekje gedreven worden om keuzes te maken die licht werpen op hun morele en juridische overtuiging. De scherpe uitwerking van deze personen doet het verhaal vol twists en toevalligheden toch organisch overkomen. Door een reeks misverstanden, miscommunicaties, ongelukken ontstaan er conflicten die evenzeer gedreven worden door sekse, klasse en religie. Regisseur Farhadi’s humanisme komt echter over in de manier waarop hij juist de overeenkomsten tussen de zeer verschillende figuren benadrukt. Allen verlangen naar integriteit maar kunnen goed misleiden, en willen goed voor de ander zijn maar hun zelfzucht zorgt er toch voor dat ze de ander schaden.

5. Meek’s Cutoff
Helaas draaide deze alleen op het IFFR en werd deze niet in de reguliere bioscoop uitgebracht, maar toch moet de film genoemd worden. Van de westerns die dit jaar in de Nederlandse bios te zien waren (True Grit, Rango) is dit veruit de beste en een unieke, interessante toevoeging aan het genre die laat zien dat je met deze oude vorm nog steeds creatief en veelzeggend kunt zijn. Kelly Reichardt doet dat door de western aan haar tempo en perspectief aan te passen en het genre te benaderen vanuit een pioniersvrouw. Die in de woestenij van de ‘Oregon Trail’ in een kleine groep mensen weg van de maatschappij langzaam het juk van het patriarchaat van zich af begint te werpen.

4. Mistérios de Lisboa
De adel en de verdoemden zijn inwisselbaar en identiek in Raúl Ruiz’ magistrale film over de kunst van het verhalen vertellen. Ruiz geeft zijn epos vorm met prachtige beeldcomposities en belichting, die nog meer indruk maken door de lengte van de takes. Veel scènes bevatten wel een aantal shots die zo schilderijen van de oude meesters hadden kunnen zijn; soms een Rembrandt, soms een Vermeer. Ruiz’ spel met beeldlagen verraadt zijn experimentele en surrealistische inborst, die hij desondanks flink in toom houdt. De kroon op een indrukwekkend oeuvre, en het summum van Ruiz’ carrière waarin vele van zijn eerder behandelde thema’s en gebruikte beeldtaal terugkomen. 

3. The Turin Horse
De zwanenzang van Bela Tarr is een waardige afsluiting van de illustere carrière van één van Europa’s meest vooraanstaande auteurs. De hypnotiserende cinematografie, muziek en sounddesign veroorzaken een soort trance die je meesleurt in de zinloze worsteling om een laatste zuchtje leven van een oude man en zijn trouwe dochter in een eenzaam huis op het Hongaarse platteland, terwijl de wereld geleidelijk lijkt te eindigen. De indrukwekkende zwart-wit beelden zijn regelmatig een esthetisch genot en net als de twee bovenstaande films is ook deze er vooral een die je moet ervaren.

2. Drive
De sensatie van plotselinge acceleratie. De stilte in een auto die ineens volledig wordt afgezet tegen de duisternis. De lichtjes van de stad door een autoruit. De weerkaatsing van zonlicht op een zeldzame glimlach. Een zoen vol verlangen. Een schedel die tot moes wordt geschopt. Los Angeles bij nacht, walmend in neon. Pulserende elektronische muziek die onder je huid gaat zitten. Een held zonder naam die weinig zegt maar zijn auto en lichaam laat spreken. Een zintuiglijke belevenis vol gratie én onderbuikgevoelens. Dat is Drive van Nicolas Winding Refn, die de laatste jaren met elke film lijkt te groeien.

1. The Tree of Life
Ambitieus en pretentieus, maar alles wordt waargemaakt. Niets was grootser dit jaar (of in de jaren daarvoor) dan het magnum epos van Terrence Malick. Het is de film waar hij zijn hele carrière naar heeft toegewerkt, zo lijkt het wel. Soms sereen maar vaker overweldigend in zijn poëtische beeldtaal, gebruik van muziek en voice-over. Hele sequenties met nauwelijks dialoog, maar toch vertellen ze met subliem camerawerk en associatieve montage een prachtig verhaal over het ontstaan van leven, van de Big Bang tot het opgroeien van kinderen in de twintigste eeuw. Meesterregisseur Malick gebruikte de overpeinzingen, herinneringen en dromen van zijn hoofdpersoon als springplank om narratieve conventies los te laten en zijn grootste meesterwerk tot nu toe te maken.

Gisteren plaatste ik de eerste helft van mijn top tien series van 2011, vandaag volgt hieronder de tweede helft. Vorig jaar schreef ik dat Amerikaans betaalkanaal HBO veel terrein was verloren. Dat heeft zoals ik toen verwachte enigszins teruggewonnen, met meer series in mijn top tien (vier) en de toppositie. En dan was er nog ijzersterke miniserie Mildred Pierce, die op het nippertje de lijst niet haalde. Het langverwachte Luck verschijnt helaas pas volgend jaar, maar de eerste aflevering die al eens vertoond werd is zeer veelbelovend. Ondertussen verloor AMC veel van het opgebouwde krediet met series als The Killing en The Walking Dead, en gaat deels door het vertragen van Mad Men van drie series vorig jaar (waaronder de nummers één en twee) naar nog slechts één notering in de lijst.

5. Justified
Alle problemen die ik had met de structuur van het eerste seizoen werden dit jaar in het tweede seizoen opgelost, tot in de kleine puntjes. Zelfs Raylan Givens’ hoed werd aangepast aan de wensen van Elmore Leonard, maar de manier waarop hij die steeds minder op heeft is slimme symboliek voor de ontwikkeling van zijn personage. Walton Goggins steelt bijna weer de show als antagonist/protagonist Boyd Crowder, maar moet hierin zijn meerdere erkennen in de fantastische Margo Martindale. Had Justified vorig jaar de beste pilot aflevering, nu heeft het de (op één na) beste seizoensfinale.

4. Parks & Recreation
De afgelopen jaren had ik deze komedie genegeerd, maar nu begon ik er eindelijk aan en daar kreeg ik geen spijt van. Seizoen drie en de eerste helft van seizoen vier draaiden in 2011 op de Amerikaanse televisie, en de serie had zijn beste jaar tot nu toe. Het zou bijna saai zijn hoe het niveau constant hoog bleef, ware het niet dat het elke keer weer zo genieten was van het ensemble en de vooral op karaktereigenschappen gebaseerde humor. Een perfecte balans van hilarische afleveringen en afleveringen die meer op het gevoel inspeelden (met desalniettemin een flink aantal geslaagde grappen), met af en toe ééntje die beiden ideaal combineerde maakte dit voor mij de leukste serie van 2011.

3. Breaking Bad
Het vierde seizoen begon loeispannend en bleef dat eigenlijk de hele tijd, juist dankzij het vrij lage tempo. Het is een seizoen van transformaties en verschuivende loyaliteit, met een formidabel slot dat enkele personages voorgoed veranderde. De morele corruptie is compleet, Walter is nu echt “the one who knocks” maar nam daarvoor bijna iedereen mee in zijn val. Of is dit juist zijn val? Maar het is niet eens zozeer de uitkomst, maar de manier waarop we die bereiken. De opbouw is subliem. Samen met mijn nr. 10, 2 en 1 is dit een van de beter gefilmde series van het jaar, en hoe dan ook is het de beste thriller van het jaar.

2. Louie
De grootste verrassing voor mij dit jaar was deze serie van komiek Louis C.K. In twee korte sequenties, afgewisseld door wat stukjes stand-upcomedy, verkent Louis C.K. zijn eigen leven, dat van een 42-jarige gescheiden komiek die voor twee jonge dochters moet zorgen terwijl hij zijn leven weer een beetje op de rails probeert te krijgen. Het eerste seizoen in 2010 was voornamelijk erg grappig met hier en daar een serieuze, oprechte noot maar in het tweede seizoen werd dat omgedraaid en werd het een prachtig drama binnen het format van een komedie van een half uur. Geweldige, soms best diepgaande observaties over het vaderschap, eenzaamheid en het leven in de grote stad waren af en toe hilarisch maar even vaak pijnlijk en uiteindelijk… mooi.

1. Treme
Vorig jaar schreef ik recensies over elke aflevering van het eerste seizoen en plaatste de serie op nummer vijf in mijn eindlijst. Nadat ik dat seizoen na het tweede nog eens opnieuw keek deze zomer ben ik tot de conclusie gekomen dat ik de serie de eerste keer onderschat heb. Voeg daaraan toe dat dit tweede seizoen even impressionistisch is als het eerste maar tegelijk iets meer structuur kent en succesvol voortbouwt op de ontwikkeling van personages, setting en sfeer. New Orleans kruipt langzaam omhoog uit het dal van Katrina, maar ondervindt daarbij nieuwe problemen, zoals de groei van de criminaliteit die door de storm was weggeblazen. Nog steeds bevat de serie ontzettend veel muziek en sfeertekening, maar was ook dramatisch nog sterker dan vorig jaar.

Een van die verhaallijnen culmineert in de laatste aflevering in een scène die voor mij het hoogtepunt uit heel 2011 in welk medium dan ook is: de dialoog tussen LaDonna en de openbare aanklager waarin ze al haar frustratie over alle overheidsinstanties in New Orleans uit, en de scène met haar man direct erna. Naast een uiting van woede is dit tegelijk de scène waarin LaDonna eindelijk weer haar oude zelf is na een traumatische gebeurtenis eerder in het seizoen.Behalve het impressionisme en de muziek bevat dit bijna alles wat Treme zo geweldig maakt: scherpe maatschappijkritiek die naar voren komt via natuurlijke progressie van prachtige personages in een zeer realistische omgeving, met fantastische dialoog en zowel veel pijn als frustratie maar ook liefde en ontroering. Zonder al te veel weg te geven voor hen die het nog niet gezien hebben hier een paar regels die de boodschap treffend samenvatten: “We tryna live in this city. We tryna come back here. Put what little shit we got back together and live. And all y’all manage to bring to that is nothing.” Vorig jaar had ik nog mijn twijfels maar nu ben ik zeker van: Treme is de beste serie sinds The Wire in 2008 stopte, en is als serie qua format eigenlijk nog bijzonderder.

Waar je bij een top tien van films elk jaar weer nieuwe titels in je lijst zet, kun je met een top tien van series een aantal jaar dezelfde titels in je lijst plaatsen. Als je een favoriet hebt, kan die zelfs meerdere malen de lijst aanvoeren, als deze het hoge niveau vasthoudt. Dat gebeurt vandaag niet. Vorig jaar plaatste ik seizoen vier van Mad Men op nummer één, maar door onenigheid tussen het televisienetwerk AMC en de makers van Mad Men volgt het vijfde seizoen pas in februari 2012. Meer dan de helft van de lijst bestaat dit jaar echter uit nieuwkomers, deels omdat ik een aantal series die al liepen heb ingehaald in 2011 (met name komedies profiteerden hiervan). Ik ben er daardoor van overtuigd dat ik een sterkere lijst heb dan in 2010, die nu eens niet geheel uit Amerikaanse producties bestaat, hoewel het zeer mooie Frozen Planet de lijst net niet haalde.

10. Boardwalk Empire / Homeland
Ik kon geen keuze maken welke van de twee beter was en koos voor deze oplossing. Boardwalk beleefde een beter seizoen dan het eerste maar kabbelde wederom wat voort terwijl het een serie is die vooral om plot draait. Maar toen kwamen de laatste twee afleveringen die alles in een nieuw licht plaatsten (en dat zonder plottwists) en het niveau eventjes opkrikten. Het is één van de mooist gefilmde series van dit moment met geweldige aankleding, maar de structuur is toch wat onevenwichtig, toch deels waarom deze serie zakt van de zesde naar de tiende plaats. Erwan schreef onlangs een stuk over dit seizoen dat je hier nog eens kunt lezen.

Homeland had ondertussen een sterk eerste seizoen met twee geweldige hoofdpersonages. De een is een militair die na acht jaar gevangenschap in Irak terugkeert naar zijn gezin in de VS dat hem al dood had veronderstelt, de ander is een enigszins labiele CIA-analiste die hem ervan verdenkt een terrorist te zijn geworden. De serie schiet één keer flink tekort met een plottwist die uit de lucht komt vallen, maar is verder een spannend drama dat op zijn sterkst is als het om de ontwikkeling en beslissingen van de beschadigde, vervreemde hoofdpersonages draait.

9. The Story of Film: An Odyssey
De enige non-fictie op de lijst is meteen ook de enige serie die niet uit Amerika afkomstig is. In vijftien afleveringen verkende de Ierse filmhistoricus Mark Cousins op een soms zeer poëtische manier de internationale filmgeschiedenis, van de uitvinding van de film tot aan de teloorgang van celluloid. Hoewel Hollywood enkele afleveringen domineert, legt Cousins de nadruk op de ontwikkeling van de wereldcinema. Het is een liefdesverklaring aan de cinema die op lijzige wijze wordt begeleid door de voice-over van Cousins zelf, die met zijn aparte stem en dictie hypnotiseert. Boeiend voor zowel beginnend filmliefhebbers als ervaren cinefielen, met natuurlijk véél bijzondere filmfragmenten.

8. Game of Thrones
Een trouwe bewerking van de fantasy boekenreeks A Song of Ice and Fire van George R.R. Martin, die mij zowaar inspireerde de boeken te lezen en dat is voor het eerst dat ik fantasy las sinds ik meer dan tien jaar geleden Tolkien las om de films voor te zijn. Dit eerste seizoen correspondeert met het eerste boek, en het is knap hoe zowel alle verhaallijnen en personages goed zijn overgebracht naar het kleine scherm zonder dat het al te verwarrend of oppervlakkig wordt. Ik hoop dat het niveau kan vast gehouden worden naarmate de serie vordert, en dat het budget van netwerk HBO het toelaat om alle boeken te verfilmen.

7. Community
Ook dit jaar was deze sitcom een van de leukste en meest inventieve series van het jaar, en ondanks wat misstappen hier en daar (vooral de eerste paar afleveringen van seizoen drie dit najaar sloegen de plank wat al te vaak mis) was het een feest om naar te kijken, het hele jaar door. Dat de serie van de derde plaats vorig jaar afzakt is dan ook vooral vanwege de kwaliteit van de series erboven en niet vanwege een echte daling van kwaliteit van Community zelf. Het is te hopen dat de huidige onduidelijke status niet betekent dat er geen vierde (en laatste) seizoen zal komen.

6. Curb Your Enthusiasm
Larry David was na een jaar afwezigheid weer terug op de buis met alweer het achtste seizoen over zijn kleine obsessies rondom sociale omgangsvormen. Hoewel zijn vrouw hem definitief verlaten blijft Leon gelukkig nog altijd bij Larry rondhangen. Enkele afleveringen zijn minder sterk, maar daar tegenover staan een aantal zeer goede en een paar klassieke Curb afleveringen tegenover. En zelfs de tegenvallers hebben nog wel een aantal hilarische momenten die alles goed maken. Hopelijk doet hij er niet weer twee jaar over voordat hij met een volgend seizoen komt.

Morgen volgt de top vijf!

Tom Cruise was ooit min of meer de grootste filmster ter wereld, maar sinds de controverse rondom Scientology en zijn huwelijk met Katie Holmes moest hij het stellen met minder succes. Hij werd zelfs gedwongen zijn eigen productiemaatschappij op te geven. Het vlaggenschip daarvan was de Mission: Impossible filmreeks, waar Cruise telkens een nieuwe regisseur voor inhuurde – met wisselend resultaat. Na Brian De Palma, John Woo en J.J. Abrams koos Cruise nu voor Brad Bird, regisseur van de animatiefilms The Iron Giant, The Incredibles en Ratatouille. Die een weergaloos actiespektakel aflevert dat voortdendert van de eerste scène tot de laatste.

Net als Abrams toen die aan de derde film begon, regisseerde Bird nooit eerder een speelfilm, maar niet gehinderd door enige ervaring slaagt hij erin de ene spectaculaire sequentie vol spanning en actie op de andere te stapelen. Waarvan bijna elke weer in een nieuw land speelt, in verscheidene continenten. De actie start meteen in Budapest met spionnen op een missie, en keert nooit terug naar een hoofdkwartier voor enige adempauze. Natuurlijk zijn er wel enkele rustpunten, maar daarin worden meteen weer plannen gemaakt voor de volgende missie. Zo wordt de hele film door het momentum vastgehouden.

Cruise is zijn gebruikelijke intense zelf als Ethan Hunt, die in het begin uit een Russische gevangenis wordt bevrijd onder begeleiding van Dean Martin’s “Ain’t That A Kick In The Head”. Simon Pegg mag nu meedoen als volwaardig lid van het team, samen met nieuwkomer Paula Patton. Na dit direct al sterke begin moet het team van Hunt het Kremlin infiltreren, waarna Jeremy Renner zich bij de gelederen voegt. Een verschil met de eerdere films is dat in deze mensen allemaal een belangrijke rol spelen bij elke missie en Hunt niet alles in zijn eentje kan opknappen – zoals het ook ooit was in de televisieserie waar de filmreeks oorspronkelijk op is gebaseerd.

De scènes in Dubai zul je echter nooit in de serie aantreffen. In het van tevoren al meest besproken gedeelte van de film overtreft Cruise de gevaarlijke stunts uit eerdere films door aan het hoogste gebouw in de wereld te hangen, de Burj Khalifa. Dankzij zeer bewust vroegtijdig ‘gelekte’ beelden weten we dat het echt Cruise is die daar een meter of achthonderd van de grond hangt, klimt, springt en zwaait. Die kennis geeft de scène extra cachet en sensatie mee, net als in een scène in Rusland waarin Cruise van een gebouw op een rijdend busje springt en daar meteen weer van af flikkert. Sowieso is Dubai het hoogtepunt van de film, met een lekker ouderwetse uitwisseling van codes en diamanten, spionnen die een andere identiteit aannemen en een achtervolging door een zandstorm.

Te midden van de intensiteit is er ook ruimte voor speelse humor die de toon van de film lichter maakt, waardoor de film net serieus genoeg is om de spanning erin te houden maar nooit te serieus wordt. Hierdoor zijn de onwaarschijnlijkheden nooit storend, waar toch nauwelijks de tijd voor is om over na te denken tot na afloop van de film. Dat kleine beetje zelfbewustheid maakt het geheel nog net wat leuker.

Cruise deed er goed aan om Bird in te huren voor de nieuwste editie van zijn paradepaardje. Bird geeft hernieuwd elan aan de Mission: Impossible reeks met zijn regie terwijl Cruise weer zijn leven lijkt te wagen. Zou er nog een vervolg komen? Cruise, toch de man die de films samenhang en identiteit geeft, is inmiddels al 49 en zonder zijn tomeloze energie en schijnbare doodsverachting valt er een gat dat een Jeremy Renner niet zomaar kan opvullen. En dat zou toch jammer zijn, want op de valreep van 2011 is dit samen met Tintin de beste actiefilm van het jaar.

Tomas Alfredson begon twee decennia geleden zijn carrière als regisseur op de Zweedse televisie. Let the Right One in, zijn tweede speelfilm was eigenlijk pas zijn eerste echte bioscoopfilm, maar wel meteen zijn internationale doorbraak. Na deze bijzondere horrorfilm wilde hij niets meer met de Zweedse filmindustrie te maken hebben, maar ook niet met Hollywood. Uiteindelijk tekende hij voor de Engels-Franse coproductie Tinker Tailor Soldier Spy, naar het gelijknamige boek uit 1974 van John Le Carré. Net als in zijn vorige film creëert Alfredson een prachtige sfeer, ditmaal van paranoia en eenzaamheid, maar het script wil teveel plot in twee uur film stoppen waardoor de finale kracht tekort komt.

De film heeft het ingewikkelde verhaal met diens vele personages overgenomen uit het boek, en slaagt er wonderwel in het gecompliceerde plot binnen twee uur toch duidelijk over te laten komen. Het tempo ligt hierdoor vrij hoog en het authentieke jargon draagt bij aan de sfeer. Nadeel is echter dat een aantal belangrijke personages meer uit hun voegen gegroeide cameo’s van bekende acteurs zijn geworden, waardoor de climax die ten dele om hen draait weinig impact heeft. Wat maakt het uit wie de verrader binnen MI6 is als je ze toch nauwelijks hebt leren kennen?

Het helpt een beetje dat ze voor deze rollen bekende Britse koppen hebben gecast, waardoor je ze toch meteen al herkent, maar dat is niet genoeg om het nu teleurstellende einde te redden. Desalniettemin is het zeer vermakelijk om acteurs als John Hurt, Colin Firth, Toby Jones en Ciarán Hinds samen in één ruimte te zien. En dan is er nog Gary Oldman als George Smiley, de ontslagen man die uit moet gaan zoeken wie in de absolute top van MI6 staatsgeheimen aan de Sovjets doorspeelt.

Oldman treedt scherp in de schoenen van heel wat acteurs – Smiley komt in een heleboel boeken van Le Carré voor, en dus ook in verfilmingen – maar vooral in die van Alec Guinnes, die eind jaren zeventig in de elke Brit bekende televisieserie Tinker Tailor Soldier Spy Smiley speelde. Oldman geeft net een wat andere draai aan de rustige, onderkoelde rol en maakt hem net iets gemener en agressiever, waarbij de acteur zich ook liet inspireren door de lichaamstaal van John Le Carré zelf. Hij leidt een uitstekende cast die verder ook nog bestaat uit onder andere nieuwbakken filmster Tom Hardy en betrouwbare karakteracteur Stephen Graham.

De echte sterren zijn echter toch regisseur Alfredson en zijn Nederlandse cameraman Hoyte van Hoytema, met wederom als sterkste wapenfeit de fantastische sfeer die ze neerzetten. In de jaren zeventig werden heel wat spionagethrillers gemaakt die overkoken van de paranoia die dat decennia kenmerkte, en het uiterlijk van Tinker Tailor Soldier Spy is daar duidelijk door beïnvloed. De ontwikkeling van het verhaal mist aan het einde spanning door het gebrek aan goed uitgewerkte personages, maar daarvoor wordt die eigenlijk vanaf het begin al goed vastgehouden door de atmosfeer.

Niemand is eigenlijk te vertrouwen en dat maakt iedereen nogal eenzaam, en dat wantrouwen zit tot diep in de poriën van de film. Voortdurend heb je het gevoel dat er iemand over je schouder meekijkt, dat je bespied wordt of dat je zelf aan het spieden bent. Van Hoytema maakt hiervoor slim gebruik van glazen deuren, ramen en claustrofobische kleine ruimtes in contrast met grote ruimtes daarbuiten. Ondanks de uiteindelijk verre van indrukwekkende conclusie is Tinker Tailor Soldier Spy dankzij de sfeertekening, het sterke camerawerk en de bende boeiende Britse sterren toch een zeer goede film die zo nu en dan ook nog eens behoorlijk spannend is.

David Lynch’s Dune hoort volgens de beste man niet te boek te staan als David Lynch’s Dune. Lynch was zwaar ontevreden met het uiteindelijke product, zeker toen producer Dino De Laurentiis zich mengde in de editing. Het uiteindelijke product heeft wel de beelden, maar niet het plot en de toon waar Lynch naar zocht. De film behoorde langer te duren, meer te berusten op suggestie en symboliek en meer episch te zijn. Lynch is niet de enige die niet te spreken is over Dune. Het is een door critici en publiek enorm afgekraakte films die ook nog eens de fans van het boek distantieerde. De vraag is: is Dune werkelijk de ramp die het schijnt te zijn en in hoeverre valt de hand van Lynch te ontdekken? Theodoor Steen en Erwan Ticheler onderwerpen Dune aan de test.

Theodoor Steen:
Dune is een ramp. Maar wel een vermakelijke ramp. De film toont echter nadrukkelijk de zwakte van Lynch en deze zijn te vinden in het aanpak van het plot. Lynch is op zijn best als hij dingen onuitgesproken laat. Hij weet meestal zijn verhaal te vertellen aan de hand van emoties en gevoel. Je moet Lynch niet een episch verhaal laten vertellen waarin verschillende dingen uitgelegd moeten worden. Daarom is het zonder meer een desastreuze keuze om Lynch Dune te laten verfilmen. Het boek staat bekend als een pil die bol staat van plotlijnen, personages en politieke intrige. In de handen van Lynch wordt het plot een rommelige mumbo-jumbo waar belangrijke personages plotsklaps voor drie aktes verdwijnen en nooit erg duidelijk is wie of wat nou wie en waarom probeert te bedonderen.

Daarnaast heeft Dune een Shakespeareaans regisseur nodig, een rasverteller, die van de verwikkelingen en exotische elementen een geloofwaardige en meeslepende mix weet te maken. In de handen van Lynch veranderen de volken en de monsters in bespottelijke figuren. De film is enkel sterk wanneer Lynch het plot loslaat, wanneer hij vrij spel krijgt. De visioenen staan bol van Lynch-elementen, en slechts in de kantlijnen komt zijn ware ziel om de hoek. Door deze idiosyncratische elementen wordt de film kijkbaar, soms zelfs genietbaar, maar het kan het logge bakbeest genaamd Dune niet van de ondergang redden.

Erwan Ticheler:
Het is voor sommigen al een hele kluif om door de eerste vijf minuten van Dune heen te komen met een onbedoeld hilarische monoloog van Virginia Madsen en vervolgens een waslijst aan namen die de revue passeert. Dit is wat mij betreft het grootste euvel van de film, er worden zo ontzettend veel personages genoemd die vervolgens maar een paar minuten of zelfs helemaal niet verschijnen. Dit maakt het tot een warboel van jewelste, beter had de productiemaatschappij het verhaal in drieën gedeeld zoals is gebeurd met The Lord of the Rings. Ik heb Dune dan wel niet gelezen, maar de film geeft in wezen aan dat het zo’n complex verhaal is met zoveel personages dat het niet in een enkele film van ruim twee uur past. Overigens heeft Lynch wel bewezen met enigszins rechttoe rechtaan materiaal te kunnen werken met titels als The Straight Story en The Elephant Man maar waarschijnlijk was de beste man hier gebonden aan de producenten. Een ramp zou ik het niet willen noemen, maar je ziet duidelijk een ontevreden filmmaker aan het werk.

Zodra Lynch het plot echter loslaat zien we de kracht van Dune en dat zijn de beelden. Helaas is de DVD die wij zagen van een matige kwaliteit maar er is een blu-ray op de markt en als die messcherp is kan je pas echt genieten van de film. Tijdens de hoogtepunten met de dromen van Paul Atreides en enkele andere meer abstracte scènes wordt duidelijk dat Lynch de regisseur is. Het deed me qua visuele stijl nog het meest denken aan een mix van Eraserhead en Blade Runner. Een verknipte mix weliswaar die soms over the top gaat met gorigheid rondom pus, maar je kan goed zien dat Lynch veel tijd heeft gestoken in het zo fraai mogelijk filmen van – noem het – bewegende schilderijen. Toch is ook hier weer een groot nadeel dat het teveel is, zo worden vele prachtige decors slechts gebruikt als achtergrond en soms voor maar enkele seconden. Nu lijkt het haast wel weggegooid geld.

TS: Ik herken wat je zegt, dat Dune qua vormgeving echt een prachtfilm is. De designs doen sterk denken aan H.R Giger en Moebius. Ook vinden we in de wat kleinere vertrekken verdacht veel meubels die we kunnen herkennen als Lynchiaans. De hedendaagse bezigheden van Lynch als interieur-architect vallen al af te zien aan de sets hier, waarbij de bruintinten en hout- en aarde-texturen de sci-fi letterlijk in een tastbare wereld aarden. De film weet een overtuigende afwijkende wereld neer te zetten.

Ook interessant is Lynch zijn obsessie met geometrische patronen. Veel van de sets zijn symmetrisch en bevatten kleine mozaïeken of strakke hoeken. Dit zien we ook terug in de kostuums, waarbij de sonische schilden letterlijk bestaan uit wazige blokken die de personages omhullen. Lynch zijn touches zien we ook terug in de droomscènes, die evenals de special effects heerlijk cheesy en gedateerd aandoen. Ik vermoed dat de film steeds leuker wordt, hoe meer hij door de tijd wordt ingehaald. Het knullige gebruik van matte paintings en chroma-key krijgt in deze tijd een droomachtige kwaliteit, wat de bizarre sfeer van de film onderstreept.

Vreemd genoeg doet de film dus nog erg Lynchiaans aan, al is zijn hand amper in het plot te herkennen. Dit komt door voornoemde visioenen, maar vooral ook door de casting. We zien vaste Lynch-acteurs als Kyle MacLachlan, Everett McGill, Dean Stockwell, Freddie Jones en Jack Nance, maar ook de rest van de cast is een bizar allegaartje dat vreemd genoeg perfect bij Lynch past. In welke andere films bevolken eigenaardige acteurs als Linda Hunt, Brad Dourif, Jürgen Prochnow, Virginia Madsen, Patrick Stewart, Sting, Max Von Sydow, Sean Young en Jose Ferrer eenzelfde film? Dune is eigenaardig en vreemd. Niet meteen op een goede manier, maar wel op een interessante.

ET:Je laatste punt heeft direct verband met onze beide kritiek op het aantal personages. Het probleem met de acteurs is dat bijna al dit talent wordt weggegooid. Max Von Sydow zijn rol is zo summier dat het bijna een belediging voor zijn persoon is en zelfs een figuur als Sting – die bijna symbool staat voor de bekendheid van de film – heeft een erg kleine rol. Maar net als met de meeste andere punten van kritiek heb je ook hier het idee dat het project een beetje aan Lynch is ontglipt op een zeker moment. Je zou bijna hopen dat Lynch ooit eens met een Director’s Cut komt al kan je dan bijna pleiten voor een totaal nieuwe film van zijn hand. Andere meer ludieke opties zijn om de film zonder geluid te kijken of alle plot elementen eruit te knippen zodat je enkel met de kunstzinnige en uitzinnige momenten van Dune overblijft.

Anders gezegd kun je ook stellen dat Dune een zegen is geweest voor zowel David Lynch als zijn fans. Wat zou er immers gebeurd zijn als Dune een groot financieel en kritisch succes was geworden? Had Lynch dan meer en meer grote projecten gekregen om te filmen en zodoende meer een mainstream filmer te worden in plaats van de ietwat geflipte en duistere meester die hij uiteindelijk werd? We zullen het nooit weten, maar feit blijft wel dat voor grootschalige producties Lynch zich niet meer zou lenen en – sterker nog – zijn volgende project welhaast de blauwdruk zou worden van zijn stijl met Blue Velvet. Zo is Dune toch nog ergens goed voor geweest.

TS: Toch is de duistere, Freudiaanse kant van Lynch nog volop aanwezig. Zelfs zozeer dat de film soms haast een parodie lijkt. Critici verweten Lynch dat Dune “stuitend homofoob” en “misogyn” was op basis van de stereotype homoseksuele schurken en de rol van vrouwen als bovennatuurlijke heksen. Nu vind ik dat politiek-correct geneuzel, want de film lijkt soms zeer zelfbewust om te gaan met deze stereotypes. Ergens heb ik het idee dat Lynch zich zeer goed bewust is van het overdreven seksisme van deze genderpatronen en daarom ze ontstellend overdrijft. Je zou de film zelfs kunnen omschrijven als een aaneenschakeling van seksuele verwijzingen, als een heuse campklassieker. Ik bedoel, de homoseksuele schurken zuigen letterlijk bloed uit het hart van slaafjes in Sm-kostuum en hebben allerlei enge soa’s. De opperschurk heeft aids-achtige zweren die op zeer groteske wijze openspatten in een van de meest Lynchiaanse scènes van de film.

Daar houd de seksuele subtext nog niet op: het grote brein achter de schermen is een kale marmot met een vagina als mond. De heksenvrouwen zijn kaal over het gehele lichaam en vormen een clan als een soort verknipte duivelse nonnen. De Fremen temmen letterlijke levensgrote phallische wormen die ze met zijn allen bereiden. et. etc. Deze campreading is misschien wat vergezocht maar Lynch zijn oeuvre kennende zal de beste man zich zeer bewust geweest zijn van de eventuele Fruediaanse subtext van de materie. Het lijkt erop dat Lynch de groteske, duistere seksualiteit van het bronmateriaal evenzeer omarmt als bijv. de duistere onderlaag in Blue Velvet. Dat verklaart dan eveneens absurde designs als de gigantische vrouwenmond die hier en daar opduikt in de achtergrond en de syphillus die zich rond de mond van ongeveer drie personages bevind. Lynch speelt ermee.

Zoals de afgelopen twee jaar spande ook nu de Salon Indien crew weer eens samen voor een artikel op Halloween. En eindelijk eens op de dag zelf in plaats van op één november… Twee jaar geleden presenteerde de redactie ieders top vijf favoriete horrorfilms, vorig jaar kozen we elk één engste scène en in 2011 gaan een aantal van ons voor de favoriete filmmoord. Onze argumentatie kan uiteraard spoilers bevatten voor de desbetreffende films.

Fedor Ligthart: Niks is zo gruwelijk om door je eigen creatie(s) vernietigd te worden. Island of the Lost Souls uit 1932 is als horror tegenwoordig niet zo bekend meer – al heeft Criterion dit jaar hem op blu-ray uitgebracht – maar de wijze waarop Charles Laughton Dr. Moreau neerzet, een dokter die uit verschillende dieren een monsterlijk mensenras weet te creëren, is nog steeds uiterst fascinerend. Het roept elementen op van Frankenstein, Freaks en King Kong (de locatie van het afgelegen Zuiderzee-eiland), maar ook moderner met (Rise of the) The Planet of the Apes en I, Robot. Het zijn de ethische vraagstukken die de film zijn tijdloze karakter verschaffen, want Dr. Moreau legt de gecreëerde onderdanen zijn eigen wetten op (‘What is the Law?’) en positioneert zich daarmee als een soort god.

Het gaat echter mis wanneer hij wegens egoïstische motieven één van zijn drie geboden (het doden van anderen) opschort en hij daarmee zichzelf onbewust onder zijn eigen wetten plaatst. Zijn getroebleerde half-mensen (‘Are we not men? No, we are not men; we are not beasts; we are things!’) beseffen voor het eerst Dr. Moreau’s eigen sterfelijkheid, komen in opstand en forceren Dr. Moreau uiteindelijk – die ze verwoed met een zweep (de meester vs. slaaf-motief) van zich af probeert te slaan – op zijn eigen operatietafel (in ‘The House of Pain’) waar hij onder luid gegil levend wordt gefileerd. Een gevaarlijk proces herhaalt zich, maar dan in omgekeerde volgorde: Dr. Moreau zag zijn onafwendbare lot niet aankomen.

Erwan Ticheler: Iedereen heeft het altijd maar over de douchemoord en hoe geniaal die ook moge zijn, mijn ultieme Hitchcock moment is al sinds de eerste keer dat ik Psycho zag de moord op de trap. De fascinatie die Hitchcock met trappen heeft is intrigerend en de filmmaker weet iedere keer weer ongelooflijk veel spanning te creëren met zo’n simpel gegeven. Denk eens aan Cary Grant die tergend langzaam de trap oploopt met een overbelicht glas melk in Suspicion of de legendarische zooms in het trappenhuis van het klooster in Vertigo. Maar zoals gezegd is voor mij het hoogtepunt voor mij de scène waarin detective Arbogast het spookachtige Bates huis betreedt en tot het noodlot overgaat door de trap te bestijgen.

Je voelt op dat moment als kijker dat er iets naars staat te gebeuren, mede benadrukt door de legendarische muziek van Bernard Herrmann en de prachtige montage waarbij er op fraaie wijze diepte wordt weergegeven en tevens de aanwezigheid van het kwaad duidelijk wordt. Het mooiste moment komt er zodra de camera ineens boven de actie staat en we de moordenaar op Arbogast af zien stormen en hem neersteekt. Dit shot komt letterlijk zo uit de lucht dat ik me nog steeds afvraag hoe Hitchcock het heeft kunnen bedenken. Toegegeven, wat volgt is een geweldige continuïteitsfout gezien de locatie van de messteek maar de neerval en slachting van Arbogast maakt direct alles goed.

Theodoor Steen: De slotscène van Don’t Look Now bevat wat mij betreft een van de beste filmmoorden aller tijden, niet in de laatste plaats vanwege de manier waarop alle losse draadjes van de film culmineren in dat moment. Waar de film al begint met een perfect gemonteerde sterfscène, eindigt de film op dezelfde manier. Donald Sutherland speelt John, een vader die de dood van zijn dochtertje niet kan verwerken. Hij wordt door een helderziende dame gewaarschuwd dat hij in levensgevaar is, maar vertrouwt deze mededeling en de mededeling dat hij ook helderziend is niet. Wanneer hij een kleine gedaante in dezelfde jas als zijn dochter door de straten van Venetië ziet zwerven gaat hij er achter aan alsof het haar geest betreft. Het blijkt echter, in een enorme twist, een vrouwelijke lilliputter die verantwoordelijk is voor de moorden die Venetië teisterden. Ze snijdt John de keel door, en op het moment dat zijn leven aan hem voorbij flitst worden op magistrale wijze alle plotelementen symbolisch verbonden in één grote montage.

Deze montage verbindt thema’s als helderziend aan ongeloof, de eerste sterfscène aan de laatste, de gevolgen van de dood van de hoofdpersoon aan de aanloop naar zijn dood, maar fungeert tegelijkertijd als een soort montage die voor de ogen van de hoofdpersoon voorbijflitsen in de laatste momenten van zijn leven. En zelfs tussen dit staaltje subliem monteren door weet regisseur Nicolas Roeg ons nog te verrassen met een morbide beeld dat er in hakt: het bloed van de hoofdpersoon dat langs zijn voeten (die enkel zichtbaar zijn) een gebroken raampje uit druipt, over de prachtige wandschilderingen op de muur van de plaats delict heen. Zoveel poëzie en zoveel morbiditeit in een moment dat compleet uit de lucht komt vallen en rauw op je dak beland.

Rik Niks: Voor het horrorgenre, met zijn eigen wetten, heeft een ‘goede’ filmmoord een geheel eigen betekenis. Een gruwelijke moord, een die je als een baksteen in het gezicht raakt, verbind ik eerder met het dramagenre of oorlogsfilms. Op zo’n manier geraakt worden door een moord in een horrorfilm maak ik zelden mee. Gruwelijkheid zit hier in het uiterlijke vertoon, moord is een sensatiemoment waar het genre zijn bestaansrecht aan ontleent. Ik kies dan ook een moment dat vol op het spektakel inzet: de eerste moord in Suspiria. De horror is op zichzelf tamelijk onspectaculair: wat onhandige messteken van een belager waarvan we enkel de arm zien, en na afloop een bungelend lijk. Argento creëert echter op allerlei manieren een sensatie van hysterie, waardoor je wel heel gestaald moet zijn als de haren je niet te berge rijzen.

Visueel wordt uitgepakt met uitzinnige primaire kleuren en een web van geprononceerde geometrische vormen (zijn climax vindend in het slotshot van de scène). Het spel wordt beheerst door niet alleen de paniek van het slachtoffer, maar tevens een crosscutting naar haar hysterisch schreeuwende vriendin. Dit geluid weer aangevuld met gebons op deuren, rinkelend glas en doffe messteken. Als het geluid daarmee nog niet genoeg op de zenuwen werkt doet de stampende muziek van Goblin dat wel. Een draaikolk van hysterie die van deze filmmoord een spektakelstuk pur sang maakt.

Kaj van Zoelen: Ik heb lang getwijfeld tussen enkele scènes uit Alien en de ontploffende hoofden uit Scanners of The Fury, maar uiteindelijk kon ik toch niet anders dan een moord kiezen uit wat voor mij nog altijd de beste horror film ooit is: The Texas Chain Saw Massacre. Als Leatherface voor het eerst tevoorschijn komt, slaat hij meteen met een hamer iemands schedel in. Pas als hij na enkele slagen zijn slachtoffer heeft gedood, wordt de horror van dit moment benadrukt met enkele noten muziek. Nu pas dringt de schok van het gebeurde echt door. Het is niet het plotselinge verschijnen van de moordenaar die de scène zo effectief maakt, maar het misselijkmakende geluid van hamer op hoofd en het onherroepelijke van het dichtgaan van de metalen deur waarmee Leatherface zijn slachthuis afsluit. Een mens wordt afgeslacht als vee, en net als het slachten van vee is dit een gewone gebeurtenis. Het geknor van Leatherface benadrukt dit. Het is juist dit alledaagse dat deze moord zo angstaanjagend maakt.

Na het overwegend succesvolle Wild at Heart (Gouden Palm en positief commercieel resultaat), braken moeilijker tijden aan voor David Lynch. Het tweede seizoen Twin Peaks flopte, alsook de film. Opvolger Lost Highway deed de vroegere successen niet herleven: pas met Mulholland Dr. zou daar verandering in komen. Aan de omstandigheden kan het niet gelegen hebben: alleen bij Dune had hij een groter budget tot zijn beschikking en ook de productie verliep relatief probleemloos. Een compromisloos Lynchwerk derhalve, die daardoor een cultstatus heeft opgebouwd. Terechte waardering, of hadden critici en publiek het indertijd bij het juiste eind? Rik en Kaj onderwierpen Lynch’ mindfuck aan een herkijk.

Rik Niks: Voor mij moet het een van de eerste Lynch’ geweest zijn, waarvan me bijstaat dat ik er (dus) niet veel mee kon. Nu bij herzien valt me inderdaad op dat deze film bijna niet blanco te benaderen is. Voor het aanvoelen van de associatieve stijl van Lynch is kennis van zijn andere werk (niet in het minst dat van na Lost Highway) belangrijk. Maar zeker zo relevant is de traditie waar de film naar verwijst: Lost Highway is Lynch’ neo-noir. Titels als Detour en (vooral) Kiss me Deadly schoten door mijn hoofd. Maar de conventies krijgen wel een Lynchiaanse pimpbeurt: de femme fatale ziet eruit alsof ze van de set van Double Indemnity is weggelopen, maar is ondertussen een pornoactrice die we uitgebreid de perverse fantasieën van Mr. Eddy in de praktijk zien brengen. En deze mr. Eddy is de gangsterbaas die een portie gewelddadige opvliegendheid ten beste mag geven zoals je dat alleen bij Lynch ziet. Interessant wordt het waar genreconventie Lynchthematiek raakt. Zo is een (zelfs voor hemzelf) onduidelijke achtergrond van de protagonist gemeengoed bij film noir. Lynch vertaalt dat, niet voor het eerst of laatst, naar een identiteitsoverlap om op een abstracter, meer psychologisch niveau concepten uit te werken.

Kaj van Zoelen: Is Renee (de femme fatale) werkelijk een pornoactrice, en zijn het Mr. Eddy’s fantasieën die we zien? Zien we niet eerder de projecties en gedachtekronkels van een man die zijn eigen vrouw vermoorde omdat hij vermoedde dat ze vreemdging en daar niet mee om kon gaan? In het begin van de film zegt Fred Madison camera’s niet te vertrouwen omdat hij liever dingen op zijn eigen manier herinnerd. Kort daarna is op camera vastgelegd dat hij zijn vrouw heeft vermoord, maar hij herinnert zich daar niets van. Een beeld van zijn vrouws dode lichaam schiet af en toe door de film heen als een herinnering die de protagonist niet meer van zich af kan schudden hoezeer hij er ook aan probeert te ontsnappen.

De identiteitsvervanging die plaatsvindt nadat Fred ter dood is veroordeeld is een projectie die voortkomt uit zijn (deels onderbewuste) verlangens. Fred Madison heeft een levenloos huwelijk met Renee, kan haar niet bevredigen en denkt dat zij vreemdgaat – maar het enige ‘bewijs’ hiervoor is een flard van een herinnering, en Freds herinneringen zijn kennelijk niet zo betrouwbaar. Alter ego Pete Dayton is een viriele jongeman die juist meerdere vrouwen bevredigt, met name Alice Wakefield, een blonde Hollywood natte droomversie van Renee. Het verhaal om haar heen is dan ook haast een parodie op Hollywood fantasieën en de film noir, want in zo een universum is het makkelijk voor Fred/Pete om Renee/Alice de schuld te geven van hun falende huwelijk en zijn woede – zij was in zijn ogen immers een slet die neukte voor geld.

RN: In jouw lezing kan ik me wel vinden. Die soep die Lynch creëert door plot, personages en tijdsvolgorde door elkaar te gooien geeft vorm aan het wankele, beïnvloedbare van herinneringen. De notie dat Fred hier liever op vertrouwt dan op vastgelegde beelden duidt wellicht op de verdringing van schuldgevoelens van een moordenaar, terwijl hij tegelijk de omstandigheden naar eigen inzicht inkleurt. Camera’s, videobeelden, filmprojecties: ze zijn het grote horrorelement in deze film. Niet verwonderlijk, want als ‘objectieve’ beelddragers confronteren ze Fred daarmee. De verbetenheid waarmee Mystery Man hem op het eind met een camera achtervolgt oogt lachwekkend, maar roept in deze context dezelfde beklemming op als een goed horrormoment.

Datzelfde geldt voor de scènes waarin de tapes bekeken worden. Hierin komt ook het ongemak van voyeurisme opborrelen. Het opmerkelijke is dat de spanning niet voortkomt uit het gevoel bekeken te worden door iemand, zoals bij een thriller of horror logisch zou zijn. Het is hier al voelbaar dat de spanning zit in het onthullende van deze vorm van voyeurisme. Onthulling, wantrouwen, schuldgevoel; wat de verdere film kleurt is allemaal voelbaar in deze scènes. Mede daardoor beleefde ik het eerste deel van de film dan ook als een stuk spannender dan het lange middendeel.

KvZ: Ik heb niet per se een voorkeur voor een bepaald gedeelte. Dat eerste gedeelte heeft natuurlijk wel de meest verontrustende scène met de Mystery Man op twee plekken tegelijk, maar wat er daarna gebeurt vind ik eigenlijk fascinerender en door wat er op de achtergrond altijd blijft spelen misschien ook wel spannender. En wat is er nou eigenlijk ongemakkelijker dan gedwongen mee te gaan in de fantasieën van een moordenaar om zijn eigen schuldgevoel te onderdrukken? Tegelijk laat Lynch in dit tweede gedeelte zien hoe vrouwen in Hollywood al te gemakkelijk in de rol van seksueel object worden geduwd door nare mannen, waarna de vrouwen daar vervolgens op worden afgerekend.

Uiteindelijk is het echter de vrouw die vrij is om te verdwijnen en zo te ontsnappen uit de gelimiteerde wereld die mannen voor haar hebben gemaakt, terwijl de mannen daarin de traditionele noir eindes krijgen – een gewelddadige dood of gevangenschap. Eerst wordt Fred immers ter dood veroordeeld en daarna komt hij vast te zitten in zijn eigen nieuwe realiteit, die hij niet onder controle heeft waardoor hij aan het eind alsnog op de vlucht voor de politie moet terwijl zijn zelfbeeld uit zijn voegen barst.

De geruchten gaan dat David Lynch stopt met films maken. Ondertussen draait zijn debuutfilm Eraserhead in het Filmmuseum. Een goed moment om nog eens stil te staan bij het oeuvre van één van de belangrijkste Amerikaanse regisseurs van de afgelopen dertig jaar. Dat doen wij niet chronologisch en de opzet kan per film verschillen, net als de redactionele bezetting per artikel. Geheel in de geest van Lynch is de volgorde gebaseerd op intuïtie en de dromen van de redactieleden. Twee weken terug trapte Erwan af met zijn recensie van Eraserhead, nu vergezellen Theo en Kaj hem voor een bespreking van Wild At Heart. Geen meesterwerk, maar misschien wel de meest sensuele film van Lynch.

Kaj: Soms wordt de carrière van Lynch vanaf Blue Velvet opgedeeld in twee thema’s: kleinstedelijk Amerika (de netgenoemde film en de serie en film Twin Peaks) en Hollywood (Lost Highway, Mulholland Drive en Inland Empire). Daarbij worden de twee roadmovies die hij tussendoor maakte vaak voor het gemak vergeten. Wild At Heart was in 1990 de eerste van die twee (The Straight Story negen jaar later de tweede). Eigenlijk is dit echter meer een “lovers on the run” film, maar dan nog is deze verre van doorsnee. Zo zien we het vluchtende koppel slechts in enkele scènes daadwerkelijk op de weg.

Wel vindt de indrukwekkendste scène van de film langs de weg plaats. Halverwege hun reis stuiten Sailor (Nicholas Cage) en Lula (Laura Dern) ‘s nachts op een autowrak en enkele doden. Eén van hen leeft nog. Terwijl het bloed uit een hoofdwond stroomt, strompelt zij wat rond en spuwt nonsens uit. Ze peutert nog eventjes in haar wond, raakt haar hersenen aan (“There’s some sticky stuff in my hair”). Dan sterft ze in de armen van Sailor en Lula. Deze sfeervol geschoten, verontrustende scène maakt de dood opeens een werkelijkheid die haaks staat op het cartooneske geweld in de rest van de film. Maar wat betekent dat?

Theo: Sowieso lijkt David Lynch in deze film gefixeerd op de botsing tussen de pijnlijke realiteit en Hollywood melodrama. De personages zijn allen gebaseerd op stereotypes, rechtstreeks uit het verleden van Hollywood: Lula is een soortement van geile Judy Garland in een doorgedraaide The Wizard of Oz, Sailor is een agressieve versie van Elvis. De personen die ze op hun weg tegenkomen lijken Amerikaanse archetypes uit geperverteerde camp-dromen. Dit staat haaks op werkelijk naargeestige scènes als voornoemde en de geestelijke verkrachting van Lula door Bobby Peru. David Lynch lijkt gestoeld op een associatieve botsing tussen telkens terugkerende elementen.

Deze elementen zijn bizar van aard (monden spelen bijvoorbeeld een rol, in onder andere het gebit van Bobby Peru, de lipstick van Miss Fortune, de stembanden van de “gekke duivenman”), sommige visueel (gele strepen op de weg, lucifervlammen, lucifervlammen die veranderen in gele strepen op de weg), sommige duister (lekkende hersens keren constant terug), sommige naar realistisch (de seksuele vernederingen van Lula). Veel elementen keren constant terug, in al dan niet verschillende volgorde, en Lynch lijkt meer geobsedeerd door het contextualiseren van de scènes dan in een rechtlijnig verhaal te vertellen.

Ik vraag me dan ook af of je een betekenis moet zoeken achter de gebeurtenissen. Hoewel de film soms interessante dingen doet met doorsijpelend realisme in een koortsachtige setting, heb ik het idee dat de film van zichzelf niet veel logica bevat. Ondanks de rechtlijnige aanpak (de film vertelt een verhaal met een duidelijke kop en staart) voelt de film behoorlijk associatief aan. En net als in Lynch’ oeuvre werkt de film beter als koortsdroom dan lineaire film. Dingen betekenen niet altijd iets op het niveau van plot, maar wel op subtextueel niveau. En daar kun je, net als altijd bij Lynch, een gok naar doen (wat ik ook zal gaan doen), maar je kunt je beter overgeven aan de duistere belevenis die de film in de eerste plaats is.

Erwan: Zoals zo vaak bij David Lynch heb ik ook hier het idee dat je geen diepere betekenis achter losse scènes moet zoeken. Niet voor niets doet Lynch altijd schimmig over de betekenissen van zijn films, misschien wel gewoon omdat er geen is. Daardoor moet je de film ook niet te serieus nemen zoals filmcriticus Gene Siskel in 1990 deed met het zwaar bekritiseren van de openingsscène waarin een zwarte meneer door Sailor in elkaar wordt geramd en zijn hoofd daarna wordt verbrijzeld. Deze scène is wat mij betreft vooral de blauwdruk voor wat gaat volgen aangezien personages zonder enige introductie rare fratsen uithalen en even zo gemakkelijk weer verdwijnen.

Zoals Theo al zegt is er in Wild at Heart nauwelijks sprake van een lopend verhaal. Het begint en eindigt ergens, maar daartussen gebeuren zat dingen die weinig tot niets met de vlucht van Sailor en Lula te maken hebben. Zo lijkt het wel alsof na de verdwijning van het personage gespeeld door Harry Dean Stanton de film bijna een half uur tot stilstand komt in het spookstadje Big Tuna. Doordat de film zo ontzettend fragmentarisch is en er meermalen wordt verwezen naar The Wizard of Oz kan je beargumenteren dat dit een stap is in de droomwereld die Lynch later zou perfectioneren met het epische Mulholland Dr.. Ik kan uit de film zelf niet echt opmaken dat er sprake is van een droom, maar de vele korte uitstapjes in surrealistische situaties gekoppeld aan hypnotische muziek van onder meer Chris Isaak dragen bij aan de dromerige sfeer.

Je kan echter ook – en meer aannemelijk – stellen dat de film een contemporaine kijk is op de futiele Amerikaanse droom, verpakt in een roadmovie en daardoor een bizar antwoord op Easy Rider. Weg is de kritiek op autoriteit want ondanks dat Sailor meer dan eens in contact komt met justitie is dit zijn eigen schuld. De geëngageerde Billy en Captain America van Dennis Hopper zijn vervangen door twee losbandige types die niets op lijken te hebben met hoe de wereld verandert – de patatgeneratie in zijn meest gewelddadige en spottende vorm. Daarmee is Wild at Heart net als zoveel van Lynch’ films als geheel best op te vatten als een blik of kritiek op een bepaald onderwerp, maar door de vreemde wendingen en individuele scènes is de vraag gerechtvaardigd of Lynch dit ook echt wil verkondigen.

Kaj: Easy Rider? Dat lijkt allesbehalve aannemelijk. Als je een film uit die tijd moet nemen om Wild At Heart mee te vergelijken, is Bonnie & Clyde met zijn moorddadige geliefden op de vlucht een veel logischer keuze. Die weer in de traditie van films als You Only Live Once (1937) en Gun Crazy (1950) past. Ik zie die blik op de futiele Amerikaanse droom er ook niet echt in, maar daar stel je dan ook zelf terecht al vraagtekens bij. Ik geloof overigens dat Lynch betekenis altijd in het midden laat omdat hij de interpretatie van anderen open wil laten en niet zijn eigen ideeën aan de kijker wil opleggen.

Natuurlijk heeft hij ook heel wat op dromen gebaseerd en dergelijke, maar volgens mij doet hij dat nog niet zo frequent in dit gedeelte van zijn carrière. Los daarvan is het opmerkelijk dat jullie mijn vraag naar betekenis beiden afwijzen, om vervolgens toch allebei zelf wel met analyse te komen. Hoewel dat ook wel weer te begrijpen is – hoezeer ik Wild At Heart waardeer, de film heeft wel iets leegs, de delen zijn meer dan de som. Het plezier zit ‘m vooral in de oppervlakte. Desalniettemin geeft de scène die ik eerder omschreef wel een verandering in de film aan.

Daarvoor is het avontuur van het koppel nog enigszins vrolijk en optimistisch, maar na de confrontatie met de dood stagneert het avontuur al snel en belanden ze in Big Tuna. Dood en verderf hebben hun entree gemaakt en gaan niet meer weg. De kots die dagenlang in hun hotelkamer blijft liggen onderstreept dit. Tegelijk kan je daar dan ook weer een constante herinnering aan het feit dat Lula zwanger is in zien, of andere conclusies uit trekken. Misschien zegt mijn interpretatie meer over mij dan over de film… maar is dat niet enigszins logisch bij een film als deze?

Theo: Interpreteren is niet uit den boze, maar in de eerste plaats valt er ook van de film te genieten als een reeks losse vignettes rondom herhalende thema’s. De delen zijn inderdaad belangrijker dan de som, maar ik ben het er niet mee eens dat de delen meer zijn dan de som. Juist door de nadruk die Lynch legt op herhaling, en losse absurde scènes zorgt ervoor dat de scènes an sich minifilmpjes worden, waarbij de thema’s telkens op andere manieren worden uitgespeeld.

Zo komt een scène waarin een persoon op semi-erotische manier belaagd wordt meerdere keren voor, maar elke keer is de balans totaal anders. De eerste keer dat Miss Fortune Sailor verleidt doet denken aan het Bijbelse verhaal van Joseph en Potifar, inclusief een beschuldiging die de avances omdraait. De tweede belaging is duisterder, haast voodooachtig van sfeer. Maar de derde belaging, Bobby Peru bedreigt Lula, is, zoals je aangeeft mede door de setting in Big Tuna, het naargeestige hoogte-/dieptepunt van de film. De scènes werken an sich zo sterk dat de plaats in de film niet heel erg van belang is. Maar dat betekent niet dat de som minder is dan de delen.

Juist door de focus op fragmentatie ontstaat er een film die vele facetten van dezelfde medaille laat zien. Daardoor denk ik dat Lynch wel degelijk bezig is met het onderbewustzijn en dromen in de film. De droomfabriek van Hollywood speelt al een rol, met de vele allusies aan melodrama’s en musicals. Freudiaanse symboliek speelt een rol, sigaretten, monden, (semi-)incestueuze relaties. Hersens spelen een rol, en dan vooral de lekkende variant.

Deze thematiek wordt ook nog eens uitgespeeld in een uiterst subjectieve montage van scènes, waarbij we ons regelmatig bevinden in een raamvertelling (wat is de toedracht van de dood van Lula’s vader) die vanuit meerdere oogpunten bekeken wordt. Daarnaast smeedt de film door crosscutting scènes op uiterst bizarre manier aan elkaar. De associatieve montage fragmenteert de film, maar dat maakt hem mijn inziens sterker. Juist het ontwrichte van het plot, het idee dat de delen meer nadruk krijgen dan de som, maakt de film unieker en uiteindelijk krachtiger. Door te focussen op de delen blijkt de som een unieke oplossing te bevatten.

Erwan: Het feit dat we alledrie (lichtelijk) verschillend over de film en zijn intenties denken geeft aan dat het een echte Lynch film is aangezien de man zelf zoals gezegd het liefst zwijgt over zijn werk en de ideeën erachter. Het is ook bijna onmogelijk om consensus te krijgen bij een film die zo ver staat van een lopend narratief, ik denk zelfs dat dit zijn meest uitzinnige film is na Inland Empire met zo vele scènes die haaks staan op de vorige dan wel volgende scène. Wellicht dat die vrijbuiterij ervoor gezorgd heeft dat de film in Cannes de Gouden Palm won, een risicovol project is het sowieso na de dure flop die Dune heette en het algemeen geprezen Blue Velvet.

Om op Kaj’s eerste vraag terug te komen denk ik dat het een typisch Lynch element is om zelfs in de grootst mogelijke chaos en bizarre taferelen de kijker een oprecht emotionele scène voor te schotelen. Iedere film van Lynch kent minimaal één zo’n moment om vervolgens weer terug te keren in het vreemde dat zijn wereld is. Het is alsof alles mogelijk is in het bizarre universum van de filmmaker en in dat opzicht is Wild at Heart zeker geen uitzondering. Uiteindelijk kan ik er na enkele – vergezochte – associaties niet meer van maken dan dat de film een duister en soms pervers sprookje voor volwassenen is. Eentje die uitnodigt om over van mening te verschillen, maar ook eentje die wat mij betreft valt te bewonderen en verwonderen.

Hoe vaak gebeurt het dat je je na afloop van een film tijdelijk helemaal onthand voelt? Terwijl ik de film keek had ik het niet zo door, lette ik vooral op het bizarre kleurgebruik en probeerde ik een beetje te begrijpen waar deze mooi gefilmde, surrealistische film over ging. Direct na afloop had ik het gevoel naar een zeer boeiende doch ogenschijnlijk onbegrijpelijke film te hebben gekeken. Dat was geen verrassing, ik weet inmiddels zo ongeveer wat ik van Ruiz kan verwachten. Een kleine tien of vijftien minuten na afloop begon ik echter de impact van de film te voelen.

Eventjes was ik helemaal van de kaart en onzeker van mezelf. Ik voelde me verloren en de wereld was onlogisch geworden. Hoe nu verder? Het duurde een tijdje, maar toen zette ik wat avant-garde jazz op, omdat dit het enige logische leek. Waar ik deze muziek normaal uitdagend, confronterend en ingewikkeld vind, was het nu opeens rustgevend en langzamerhand begon de wereld weer op zijn plaats te vallen. Maar toen kwam het moeilijkste gedeelte pas: uitvinden waarom de film deze heftige reactie teweeg bracht bij mij en dat in woorden proberen uit te drukken.

Ik weet niet zeker of ik enigszins heb begrepen waar de film over gaat. Twee Amerikaanse koppels met kinderen zijn op vakantie in Zuid-Frankrijk en gaan met een gids op excursie. Ze krijgen ruzie met de gids, onder meer omdat ze denken dat hij hen rondjes laat lopen. Vervolgens verdwijnt hij en vinden ze de volgende dag zijn lijk. De kampeerders komen het bos nu niet meer uit, ondanks dat ze zich niet zo ver van de bewoonde wereld bevinden. Samen met het narratief dalen ze af in waanzin.

Ruiz maakt wonderschoon gebruik van natuurlijk licht en van vreemde rode, blauwe, groene en gele filters om een dromerige, elegante en surrealistische sfeer te creëren. De manier waarop hij slechts delen van het scherm in een bepaalde kleur filmt, geeft de beelden iets schilderachtigs. Net als een scène die grotendeels via lachspiegels is gefilmd, werkt het tegelijk ook desoriënterend, geheel passend bij de personages. Die, waar ze ook heen lopen, telkens weer op dezelfde plek terug komen. Uiteindelijk is het enige voedsel nog het lichaam van de gids, en als zelfs dat op is…

Winterse sneeuw en zomers zonlicht wisselen elkaar af in deze filosofische horrorfilm terwijl een religieus ritueel het kannibalisme moet verantwoorden. De terloopse manier waarop dit wordt geaccepteerd, wordt versterkt door het het soms vlakke acteerwerk. Het onwerkelijke wordt werkelijkheid en het ondenkbare het gangbare. Waanzin wordt zingeving, het onmenselijke doodnormaal. Ruiz slaagt er met zijn visuele trucs in de verwarring en vervreemding van de personages te vangen en hun interne processen te visualiseren en voelbaar te maken terwijl je dat misschien nauwelijks doorhebt. Een absurd meesterwerk en mijn nieuwe favoriete film van deze bijzondere regisseur. Vorige week maakte ik een lijst van de beste ‘oude’ films die ik in de eerste helft van 2011 zag, en sprak ik de hoop uit dat ik in het half jaar daarna weer tot een even sterk lijstje van nog eens tien films zou kunnen komen. Ik heb er nu in ieder geval al één die aan de eisen voldoet.